Şer'iyye ve Nizamiyye Mahkemelerindeki Yargılama Sürelerinin Mukayesesi

Öz

Osmanlı Devleti'nde, Şerʻiyye Mahkemeleri; Tanzimat'ın ilanına kadar aslî ve genel mahkemeler olarak görev yapmışlar ve hukukî, cezaî, idarî, askerî, malî vs. her çeşit davaya bakmışlardır. Ancak, Tanzimat dönemi itibariyle birçok kurumun yeni tesis edilmesinin yanı sıra, mevcut kurumların da revizyona uğradığı bilinmektedir. Bu değişimden Şeriyye Mahkemeleri de nasibini almış, 19. Yüzyıl ortalarından itibaren many yetki ve görevleri farklı müesseselere dağıtılmıştır. Böylece, Şeriyye Mahkemeleri zamanla, yalnızca yargı işlevini gören bir konuma gelmiştir. Ayrıca Tanzimat döneminde Osmanlı hukukunun yanında Batı usulü hukuk benimsenmiş ve Şer'iyye Mahkemeleri'nin yanı sıra Nizamiyye Mahkemeleri vücut bulmuştur. Ana hatlarıyla adlî mekanizma bu şekilde ayrılmış olmakla beraber muhtelif konularda ihtisas mahkemeleri (Evkaf Mahkemeleri, Ticaret Mahkemeleri, Azınlık Mahkemeleri vs.) de kurulmuştur. Çalışmamızda, görev ve yetki alanları giderek değişen mahkemelerin hukukî bağlamda aldıkları pozisyon tespit edilmeye çalışılacaktır. Akabinde Şeriyye ve Nizamiyye Mahkemeleri özelinde, yargılama usulleri ve bilhassa yargılama sürelerinde farklılıkların olup olmadığı incelenecektir. Bu kapsamda, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunan konuyla ilgili muhtelif evrak ile defterler taranmıştır. Ayrıca söz konusu mahkemenin kuruluşu, yapısı, görev ve yetki alanlarını içeren hukukî düzenlemeler de dönemin ilgili kanun mecmua ve yayınlarından tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hukuku
• Şeriyye mahkemeleri
• Nizâmiyye mahkemeleri
• Klasik dönem
• Tanzimat dönemi
• yargılama süresi

Comparison of Trial Durations in Sharia and Nizamiye Courts

Öz

Sharia Courts served as the principal and general courts in the Ottoman State until the imperial edict of Gülhane (Tanzimat) and handled any kind of case including legal, penal, administrative, military, financial matters. It is known that new institutions were established as well as the existing ones were reformed during Tanzimat Period. Sharia Court was one of the institutions which was affected by this transformation and much of its jurisdiction and function were transferred to different institutions from mid-19th century onwards. Thus, Sharia Courts became limited to their legal functions only. Furthermore, in addition to the Ottoman legal system, a Western legal system was also introduced, and Nizamiye Courts came into existence along with Sharia Courts. The legal mechanism, which were divided in such a way, also included such specialized courts as Waqf Courts, Commercial Courts, and Minority Courts etc. In our study, the legal position of the courts within shifting jurisdictional and functional scopes is aimed to be detected. Subsequently, the rules of legal procedures and if there was a difference between trial durations will be examined with a specific focus on Sharia and Nizamiye Courts. To this end, related documents and records in the Ottoman Archive of Prime Ministry will be scanned. Furthermore, the legal arrangements regarding the foundation, the structure, jurisdictional and functional scope of the court will be identified through the legal journals and issues of the period.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman law
• Sharia courts
• Nizamiye courts
• Classical period
• Tanzimat period
• trial duration

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. "İslâm Hukukunun Osmanlı Devleti'nde Tatbiki: Şer'iye Mahkemeleri ve Şer'iye Sicilleri", Türkler, C. X., Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002.
2. Akgündüz, Ahmet. "Osmanlı Kanunnâmeleri: Doğuşu, Çeşitleri ve Tarihi Seyri", Türkler, C. X, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002.
3. Akman, Ahmet. "1917 Tarihli Usûl-ı Muhakeme-i Şer'iyye Kararnâmesi ve Tahlîli", Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1985.
4. Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform (1836-1856), Eren Yayınları, İstanbul 1993.
5. Apaydın, Bahadır. Kapitülasyonların Osmanlı-Türk Adli ve İdari Modernleşmesine Etkisi, Adalet Yayınları, Ankara 2010.
6. Aydın, Mehmet Akif. "Osmanlı Hukukunun Genel Yapısı ve İşleyişi", Türkler, C. X, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Nezareti İdare Evrakı (DH.İD.), 124-2/20.
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT.), 1910/103.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT.), 873/22.
10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM.), 500/4.
11. Bingöl, Sedat. Tanzimat Devrinde Osmanlı'da Yargı reformu (Nizamiyye Mahkemeleri'nin Kuruluşu ve İşleyişi 1840-1876), Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir 2004.
12. Bozkurt, Gülnihâl. Batı Hukukunun Türkiye'de Benimsenmesi - Osmanlı Devleti'nden Türkiye Cumhuriyeti'ne Resepsiyon Süreci (1839-1939), TTK, 2. Baskı, Ankara 2010.
13. Diyarbakır Şer'iyye Sicil Defterleri, defter no: 339, 343.
14. Düstur, I. Tertip, Cilt 1.
15. Düstur, I. Tertip, Cilt 4.
16. Düstur, II. Tertip, Cilt 6.
17. Ekinci, Ekrem Buğra. "Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü (Klasik Devir)", Belleten, Cilt LXV, Sayı 242-244, TTK Basımevi, Ankara 2002.
18. Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Mahkemeleri: Tanzimat ve Sonrası, Arı Sanat Yayınları, İstanbul 2004.
19. Kasbaryan Arasdakis, Cüzdân-ı Kavânîn-i Osmaniyye, Asadoryan Matbaası, İstanbul 1312.
20. Kasparyan Aristakis, Cüzdân-ı Kavânîn-i Osmaniyye, İstanbul 1312.
21. Konya Şer'iyye Sicil Defterleri, defter no: 42.
22. Nevşehir Şeriyye Sicil Defterleri, defter no: 6.
23. Ongan, Halit. Ankara'nın 1 Numaralı Şer'iye Sicili, TTK. Basımevi, A.Ü.D.T.C.F. Yayınları, Ankara 1958.
24. Ortaylı, İlber. "Kadı: Osmanlı Kadısı", DİA, C. XXIV, İstanbul 2001.
25. Ortaylı, İlber. Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880), TTK, Ankara 2011.
26. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti'nde İlmiye Teşkilatı, TTK Yayınları, Ankara 1984.
27. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. "Şerî Mahkeme Sicilleri", Ülkü, C. 5, S. 29, Ulus Basımevi, Ankara Temmuz 1935.