Vakıf Nedir? Multidisipliner Bir Yaklaşımla Vakfın Anlam Katmanlarını Aramak

Öz

Vakfın ne olduğuna ilişkin farklı disiplinlerde muhtelif açıklamalar yapılmakla birlikte, birden fazla disiplini nazara alarak vakıf fenomenine yaklaşan bir bakışa ihtiyaç duyulmaktadır. Gerek tarihsel gerekse coğrafi farklılıklerin bu bakışın dikkatinden kaçmaması elzemdir. Ancak böylesi bir "büyük" tartışmanın akabinde vakfın anlam katmanlarına dair bir fikir ortaya çıkabilecektir. Bu makalenin amacı, söz konusu ihtiyacı vurgulamaktır. Dolayısıyla vakıf hakkında ilk elden edinilebilecek bilgileri tekrarlamak yerine, bütünsel bir perspektiften bakılarak anlam ayrımları konusunda bir çerçeve teklif edilmektedir. Öncelikle modern öncesi dönemde fıkıh ve modern dönemde hukuk bilimi perspektiflerinden vakfa bakışlar gösterilmiş, ardından modern dönemde sosyal bilimler ve İslam hukuk biliminden vakfa nasıl bakıldığına işaret edilmiştir. Makale boyunca takip edilen çerçevenin mutlak sayılamayacağını hatırlatmak gerekir. Daha ileri tartışmalarla gelişmeye ve değişmeye açık bir şema gözetilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• vakf
• irsâd
• stiftung/fondation/tesis
• trust
• evkâf

What Is Waqf? Seeking for the Semantic Stratum of Waqf with a Multidisciplinary Approach

Öz

Although several explanations were made in different disciplines about what the waqf is, there is a need for a treatment that approaches the phenomenon by taking multiple disciplines into account. It is essential that this approach must consider both historical and geographical differences. Only after such a "meta" debate would there be an idea of the semantic stratum of waqf. The purpose of this paper is to emphasize the need in question. Therefore, instead of repeating the first-hand information about waqf, I propose a framework for differences of meaning from a holistic perspective. Firstly, I show the approaches of fiqh and jurisprudence on waqf in pre-modern and modern periods, then I point out social sciences and modern Islamic jurisprudence's look at waqf. It should be noted that the framework I follow throughout the article cannot be considered absolute. Further schemes are open to progress and change.

Anahtar Kelimeler

• waqf
• irsad
• stiftung/fondation/tesis
• trust
• awqaf

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmed, İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1988.
2. Akgündüz, Ahmed, "İrsadi vakıf", DİA, İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı, 2000, C. 22, s. 448-450.
3. Ali Haydar Efendi, Tertîbü's-Sunûf fi Ahkami'l-Vukûf, İstanbul, Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1340.
4. Ballar, Suat (Ed.), Eski Vakıfların Günümüze Ulaşan Uygulamaları, Sorunları ve Çözümleri Semineri, 7-8 Aralık 1999, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2001.
5. Berki, Ali Himmet, Vakıflar, İstanbul, Cihan Kütüphanesi, 1940.
6. Berki, Ali Himmet, Vakıflar: İkinci Kitap: Medeni Kanunda "Tesis" ve Vakıflar Kanunu Hükümleri, Ankara, Nur Matbaası, 1950.
7. Berki, Şakir, Vakıflarla İlgili Önemli Meseleler, İstanbul, Bayrak, 1990.
8. Cemal, Ekrem, Vakıflar, İstanbul, Cihan Kütüphanesi, 1935.

9. Dalamanlı, Lütfü, Eski Yeni Vakıf Davaları: Açıklamalı-İçtihatlı, Ankara, Seçkin Kitabevi, 1986.
10. Dinç, Senem, "Hellenistik ve Roma çağlarında Küçükasya'da okul vakıfları", Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2015.
11. Döndüren, Hamdi, İslam Hukukuna Göre Günümüzde Vakıf Meseleleri, İstanbul, Erkam, 1998.
12. Dönmez, Ali Rıza, "Cumhuriyet devrinde vakıflar", Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 1991.
13. Ebû Süneyne, Abdullah b. Muhammed, Mühimmâtü ahkâmi'l-evkâf, Amman, Dârü'l-Feth, 1430/2009.
14. Hatemi, Hüseyin, Önceki ve Bugünkü Türk Hukukunda Vakıf Kurma Muamelesi, Medeni Hukuk Tüzelkişileri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi, 1969.
15. Hatemi, Hüseyin, Medeni Hukuk Tüzel Kişileri: Giriş, Tarihi Gelişim, Eski Vakıflar, İstanbul, İstanbul Üniversitesi, 1979.
16. Hüseyin, Ahmed Ferrâc, Ahkâmü'l-vesâyâ ve'l-evkâf fi'ş-şerî'ati'l-İslâmiyye, İskenderiye, ed-Dârü'l-Câmiʻiyye, 1989.
17. İmâm, Muhammed Kemâleddin, el-Vesâyâ ve'l-evkâf fi'l-fikhi'l-İslâmî, Beyrut, el-Mü'essesetü'l-Câmiʻiyye, 1996.
18. Köprülü, Mehmed Fuad, "Vakıf müessesesi ve vakıf vesikalarının tarihi ehemmiyeti", Vakıflar Dergisi, Sayı 1, 1938, s. 1-6.
19. Köprülü, Mehmed Fuad, "Vakıf müessesesinin hukuki mahiyeti ve tarihi tekamülü", Vakıflar Dergisi, Sayı 2, 1942, s. 1-35.
20. Lewis, Browne C., The Law of Trusts, eLangdell Press, 2013.
21. Mısrî, Refik Yûnus el-, el-Evkâf fikhen ve iktisâden, Şam, Dârü'l-Mektebî, 1430/2009.
22. Muhammed b. Abdülazîz b. Abdullah, el-Vakffi'l-fikri'l-İslâmî, Rabat, Vizâretü'l-Evkâf ve'ş-Şü'ûni'l-İslâmiyye, 1416/1996.
23. Muhammed Kadri Paşa, Kânûnü'l-adl ve'l-insaf fi'l-kaza alâ müşkilâti'l-evkâf, Ali Cum'a Muhammed ve Muhammed Ahmed Sirâc (Thk.), Kahire, Dârü's-Selâm, 1427/2006.
24. Ömer Hilmi Efendi, İthafü'l-Ahlaffi Ahkami'l-Evkâf, İstanbul, Matbaa-1 Amire, 1307.
25. Öztürk, Nazif, "Giriş", Nazif Öztürk (Haz.), Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar: Ahkamu'l-Evkafiçinde, Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı, 1995, s. 1-23.
26. Sabrî, İkrime Saîd, el-Vakfü'l-İslâmî beyne'n-nazariyye ve't-tatbîk, Amman, Dârü'n-Nefâ'is, 1428/2008.
27. Saymen, Ferit Hakkı, Medeni Hukukumuzda Hükmi Şahıslar: Cemiyet-Vakıf-Tesis, İstanbul, Üniversite Kitabevi, 1944.
28. Singer, Amy, Constructing Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem, Albany, State University of New York Press, 2002.
29. Sungurbey, İsmet, Eski Vakıfların Yeni Sorunları: Yazarın Bundan Önceki Kitaplarına Kimi Eklerle, İstanbul, Maltepe Üniversitesi, 2001.
30. Vakıflar Kaynakçası, Hüseyin Çınar ve Miyase Koyuncu Kaya (Ed.), Ankara, Vakıflar Genel Müdürlüğü, 2015.
31. Waqf: A Bibliography, Abdul Azim Islahi (Ed.), Cidde, King Abdulaziz University, 2003.
32. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, İrşadü'l-Ahlaffi Ahkami'l-Evkâf, İstanbul, Matbaa-1 Ahmet Kamil, 1330.
33. Yeken, Zühdî, Ahkâmü'l-vakf, Beyrut, el-Matba'atü'l-Mısriyye, ty.
34. Zerkâ, Mustafa Ahmed ez-, Ahkâmü'l-evkâf, 2. Basım, Ürdün, Dârü Ammâr, 1419/1998.