Osmanlı Devleti'nde Anonim Şirket Hukukunun Gelişiminde Bankaların Rolü

Öz

Osmanlı Devleti'nde anonim şirket tipinde şirketlerin kurulmasına yönelik ilk girişimler Tanzimat Fermanı'nın ilanından itibaren başlamıştır. Bu tipte faaliyete geçen ilk şirket ise 1851 yılında kurulan Şirket-i Hayriye'dir. Adı geçen şirketin kurulduğu 1851 yılı aynı zamanda Kanunname-i Ticaret'in yürürlüğe girdiği yıldır. Kanunname'de şirket tiplerine ilişkin kısımlar yer almakla birlikte hükmi şahsiyet kavramının henüz benimsenmemesi sonucunda şirketlere ilişkin düzenlemeler yetersiz kalmıştır. Sözkonusu eksikliklerin tamamlanabilmesi için uzun bir sürenin geçmesi gerekmiştir. Şirketlere ilişkin düzenlemelerin eksikliğine rağmen anonim şirket kurma girişimleri eksik olmamıştır. Bu girişimlerin büyük çoğunluğunu ise bankalar oluşturmaktadır. Anonim şirket tipinde banka kurma girişimleri Kanunname-i Ticaret'in anonim şirket hukukuna ilişkin eksikliklerin giderilmesine ve bu şirket kültürünün yerleşmesine büyük katkısı olmuştur. Çalışmanın amacı anonim şirket hukuk ve kültürünün ilk oluşum devresinde bankacılık kuruluşlarının katkısını ortaya koyabilmektir. Çalışmanın hazırlanmasında gerek girişim aşamasında kalan gerekse faaliyete geçen bankalara ait Osmanlı Arşivinde tespit edilen nizamname, nizamname taslakları ve layihalardan yararlanılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• şirketler hukuku tarihi (Osmanlı'da)
• Kanunname-i Ticaret (1851)
• anonim şirketler
• bankalar
• Şirket-i Hayriye

The Role of Banks in the Development of Joint Stock Company Law in the Ottoman Empire

Öz

First attempts to found joint stock companies in the Ottoman Empire started following the announcement of Rescript of Tanzimat. The first joint stock company to start its operations is Şirket-i Hayriye established in 1851. The year of institution of the mentioned company is also the year in which Commercial Code (Kanunname-i Ticaret) was promulgated. Although there are articles regarding the establishment of joint stock companies, failure to bestow legal personality on the joint stock company resulted in an insufficient framework in the Code. A long period of waiting was needed before deficiencies in the Code were completed. In spite of deficiencies there was no lack of attempt to establish joint stock companies. Most of those attempts to establish joint stock companies are aimed at banks. Those attempts to establish banks as joint stock companies helped greatly to make up the aforementioned deficiencies and to promote a cultural environment conducive to joint stock companies. The purpose of this study is to depict the positive role of banking institutions in the early stages of formation of joint stock company legal framework and culture. In the study, an extensive use of joint stock internal governance rules, draft governance rules and regulations of both operational and attempted joint stock banking companies found in the Ottoman Archives is made.

Anahtar Kelimeler

• history of corporate law (in the Ottoman Empire)
• Commercial Code (1851)
• joint stock companies
• banks
• Şirket-i Hayriye

Kaynakça

1. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Nâme-i Hümâyûn Defterleri, A.DVNS.NMH.d, Nr. 12, s. 138
2. Bab-ı Asafı Divan- Hümayun Name-i Hümayun Kalemi-A.DVN.NMH, 8/19
3. Cevdet-İktisat-C.İKTS, 38-1882
4. İrade-Mesail-i Mühimme-İ.MSM, 18-421
5. İrade-Meclis-i Mahsus-İ.MMS, 6-249, 7-305, 8-340, 12-516
6. Hariciye Nezareti Tercüme Odası Belgeleri- HR.TO, 420-67, 421-22, 422-25, 423-29, 375-36, 375-37, 423-13, 375-47, 377-13
7. Sadâret Âmedî Kalemi-A.AMD, 19-85, 43-51
8. Sadâret Divan-ı Hümâyûn Kalemi Mühimme Kalemi Belgeleri-A.DVN.MHM, 10-5, 138-73

9. Sadâret Divan-ı Hümâyûn Kalemi Mukâvele Kısmı Belgeleri- A.DVN.MKL, 4-8, 73-13, 73-5, 83-34
10. The National Archives (TNA) Foreign Office-F.O, 78-850, 1851.
11. Takvim-i Vekayi, 1 Mayıs 1853.
12. Ceride-i Havadis, 13 Mayıs 1853. 19 Ocak 1860, 18 Mart 1860, 18 Nisan 1860, 30 Nisan 1860, 7 Mayıs 1860.
13. Levant Herald, 9 Mayıs 1860, 16 Mayıs 1860, 23 Mayıs 1860.
14. "Ziraat Bankası Nizamnamesi", Düstur, T. 1, C. 6, 27 Ağustos 1888, ss. 136-142
15. "Şirket-i Hayriye Nizamnâme-i Dahilisi", Düstur, Zeyl C. 3, 7 Aralık 1883, ss. 300-324.
16. "Hükümet-i Seniyye ile Şirket-i Hayriye Beyninde Akd ve Teâti Olunan Mukavelenâme", Mukavelât Mecmuâsı, C. 4, 29 Ekim 1888, ss. 634-637.
17. Açıklamalı Mecelle (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye), [metni ve açıklamaları kontrol eden Ali Himmet Berki], İstanbul, Hikmet Yayınevi, 1982
18. Kaanûnnâme-i Ticaret ve Zeyilleri, (yeni harflere çevirenler: Fikri Gürzumar ve Tekin Gürzumar), Bankacılık ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, Ankara, 1962
19. Türk Ticaret Kanunu, (Kabul tarihi: 26 Mayıs 1926, Kanun No:865), Resmi Gazete, 26 Haziran 1926, Sayı 406
20. Akyıldız, Ali, Osmanlı Dönemi Tahvil ve Hisse Senetleri, İstanbul, TEB Yayını, 2001.
21. Akyıldız, Ali, Para Pul Oldu Osmanlı'da Kâğıt Para, Maliye ve Toplum, İstanbul, İletişim Yayınları, 2003.
22. Al, Hüseyin, Osmanlı Devleti'nde Kambiyo İstikrarı Uygulaması (1839-1863), Ankara, Birleşik Kitabevi, 2011
23. Al, Hüseyin ve Akar, Şevket Kamil, Osmanlı'dan Günümüze Borsa Dersaadet Tahvilât Borsası, 1874-1928, İstanbul, BİST Yayını, 2014.
24. Al, Hüseyin ve Akar, Şevket Kamil, Osmanlı'dan Günümüze Borsa Galata Borsası, 1830-1873, İstanbul, BİST Yayını, 2013.
25. Al, Hüseyin, Akar, Şevket Kamil ve Bayraktar, Kaya, Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye'de Merkez Bankası Arayışları, Ankara, TCMB Yayını, 2014.
26. Allen, Larry, Keseden Bankaya Tezgâhtan Borsaya, Çev. Mahmut Tekçe, İstanbul, Kitap Yayınevi, 2003.
27. Atasagun, Yusuf Saim, Türkiye'de Zirai Kredi: C.1- Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası 1888-1939, İstanbul, Kenan Basımevi ve Klişe Fabrikası, 1939.
28. Çizakça, Murat, İslam Dünyasında ve Batıda İş Ortaklıkları Tarihi, Çev. Şehnaz Layıkel, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
29. Eldem, Edhem, Osmanlı Bankası Tarihi, Çev. Ayşe Berktay, İstanbul, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayını, 1999.
30. Ergün, Ömer, "Medeni Hukuk Tüzel Kişlerinin Ehliyet Durumu", Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2009.
31. Gedikli, Fethi, Osmanlı Şirket Kültürü XVI-XVII. Yüzyıllarda Mudarebe Uygulaması, İstanbul, İz Yayıncılık, 1998.
32. Grossi, Paolo, A History of European Law, Çev. Laurence Hooper, John Wiley & Sons, 2010.
33. Grossman, Richard S., Unsettled Account: the evolution of banking in the industrialized world since 1800, Princeton, Princeton University Press, 2010.
34. Hoeflich, Michael H., Roman and Civil Law Development of Anglo-American Jurisprudence in the Nineteenth Century, University of Georgia Press, 1997.
35. Hugo, Gusta, Lehrbuch des Naturrechts, 1. Aufl, 1798.
36. Hulkiender, Murat, Bir Galata Bankerinin Portresi George Zarifi 1806-1884, İstanbul, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayını, 2003.
37. Kenanoğlu, M. Macit, Ticaret Kanunnamesi ve Mecelle Işığında Osmanlı Ticaret Hukuku, Lotus Yay., Ankara, 2005.
38. Kern, Hans-Günther, Die Unbestimmtheit des selbständigen Konzernhaftungstatbestandes, Duncker und Humblot, 1988.
39. Kuran, Timur, "Why the Middle East is Economically Underdeveloped: Historical Mechanisms of Institutional Stagnation", Journal of Economic Perspectives, Volume 18, Number 3, Summer 2004, Pages 71-90.
40. Küçük, Eşref, "Roma Hukukunda Augustus Zamanına Kadar Derneklerin Hukuki Durumu", Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2005.
41. La naissance du code de commerce de 1807, http://www.cours-de-droit.net/la-naissance-du-code-de-commerce-de-1807-a121607486, (erişim tarihi: 19.11.2018).
42. Manav, Nursal, "Devlet-Banker İlişkileri Çerçevesinde Baltazzi Ailesi", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, 2009.
43. Ortabağ, Erol, Osmanlı İmparatorluğu'nda Bankacılığın Gelişimi ve Regülasyon, İstanbul, Türkiye Bankalar Birliği Yayını, 2018.
44. Poroy, Reha, Tekinalp, Ünal ve Çamoğlu, Ersin, Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku, Dokuzuncu Bası, İstanbul, Beta Yayınları, 2003.