Türk Kağanlığı Hukuku "Töre" ve Köl Tigin

Öz

X. yüzyıldan evvel göçebe Türk devlet ve kavimlerinde yer alan sözlü hukuk kuralları olarak bilinen töre kuralları, göçebe toplum hayatında hemen her konuda önemli bir düzenleyici görevi üstlenmektedir. Bunlar arasında en önemli konuların başında devlet hukuku ile ilgili kurallar yer almaktadır. Taht tevarüs sistemi, kut, orun, görev yetkilendirme, ülüş, ad/unvan alma, vs. gibi devlet hukukunu ilgilendiren kurallar önemli bir yere sahiptir. Devlet töresinin Türk Kağanlığı'nda (Kök Türkler) etkin bir şekilde uygulandığı bilinmektedir. Türk tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Köl Tigin, Türk Kağanlığı'nın ikinci evresinin meşhur hükümdarı Kapgan Kağan zamanından kardeşi Bilge Kağan'ın iktidarı boyunca devletin siyasi tarihinde etkin bir rol oynamıştır. Bu bildiri, Köl Tigin'in yaptığı işler ve önemli görevlerde gösterdiği kahramanlıklardan ötürü devlet töresine göre bir unvan veya yetki almasını gerektirmesine karşın neden bir terfi alamadığı ile ilgili hususları ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bilge Kağan
• Köl Tigin
• Yabgu
• Şad
• Töre
• Ad/Unvan Alma

The Turkic Khaganate Custom "Töre" and Köl Tigin

Öz

Töre rules, known as unwritten law or customs in nomadic Turkish states and tribes before the 10th century, play an important regulatory role in almost all aspects of nomadic society. One of the most important issues is the rules of state law. Throne monotheism system, kut, orun, task authorization, idealization, name / title, etc. The rules of state law, such as, have an important place. It is known that customs (Töre) are effectively implemented in The Turkic Khaganate. Köl Tigin, one of the most important figures in Turkish history; from the time of the famous ruler of the second phase of the the Turkic Khaganate, Kapgan Kagan, he played an active role in the political history of the state during the rule of his brother Bilge Kagan. This paper examines the reasons why Köl Tigin has received a title or authority according to the state ceremony due to his work and heroism in important positions, but why he has not received a promotion.

Anahtar Kelimeler

• Bilge Kagan
• Köl Tigin
• Yabgu
• Şad
• Törü
• Name / Title

Kaynakça

1. Furkan Akderin, Latince Sözlük, 1. Baskı, İstanbul, Say Yay., 2012.
2. Sadri Maksudi Arsal, Türk Tarihi ve Hukuk, TTK Yay., Ankara, 2014.
3. L. Bazin, "Kül Tegin Mi, Köl Tegin Mi?", Dil Araştırmaları, çev. Ebru Kabakçı, Güz, Sayı 19, 2016, ss.209-214.
4. Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, 3. Baskı, Ankara, TDK Yay., 2015.
5. Edouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, 2. Baskı, İstanbul, Selenge Yay., 2013.
6. S. Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, Oxford University Press, 1972.
7. V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, çev. Ragıp Hulusi Özdem, haz. Kazım Yaşar Kopraman - İsmail Aka, 2. Baskı, Ankara, TTK Yay., 2017.
8. Alaaddin Ata Melik Cüveynî, Tarih-i Cihan Güşa, çev. Mürsel Öztürk, 1. Baskı, Ankara, TTK Yay., 2013.

9. Abdülkadir Donuk, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, İstanbul, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1988.
10. Ahmet Bican Ercilasun, Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları, 1. Baskı, İstanbul, Dergah Yay., 2016.
11. Hasan Göktürk Erdoğan, Türk Töresi: Eski Türklerde Töre Uygulamaları, 1. Baskı, Ankara, Karakum Yay., 2018.
12. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, 47. Baskı, İstanbul, Boğaziçi Yay., 2013.
13. René Giraud, Göktürk İmparatorluğu: İlteriş, Kapgan ve Bilge'nin Hükümdarlıkları (680-734), çev. İsmail Mangaltepe, 1. Baskı, İstanbul, Ötüken Neşriyat, 1999.
14. Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş, çev. Osman Karatay, Genişletilmiş 2. Baskı, Çorum, KaraM, 2006.
15. Saadettin Gömeç, Kök Türk Tarihi, Ankara, TÜRKSOY Yay., 1997.
16. Saadettin Gömeç, Türk Kültürünün Ana Hatları, 1. Baskı, Ankara, Akçağ Yay., 2006.
17. Saadettin Gömeç, "Boyla ve Baga Unvanı", Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 1, 2010, ss.73-80.
18. Lev Nikolayeviç Gumilëv, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, 7. Baskı, İstanbul, Selenge Yay., 2011.
19. Osman Karatay, "Töre Yapmak, Adet Çıkartmak Eski Türklerde Oydaşılmış Hukukun Toplumsal Temelleri", I. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri (21-22 Aralık), ed. Fethi Gedikli, İstanbul, 2012, ss. 1-8.
20. Osman Karatay, Hazarlar - Yahudi Türkler, Türk Yahudiler ve Ötekiler, 1. Baskı, Ankara, Kripto Yay., 2014.
21. Kâşgarlı Mahmûd, Dîvânü Lugat-it-Türk (Türk Dili Divanı), çev. Fuat Bozkurt, Konya, Eğitim Yay., 2012.
22. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk, haz. Ahmet B. Ercilasun - Ziyat Akkoyunlu, 2. Baskı, Ankara, TDK Yay., 2015.
23. Liu Mai-Tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, çev. Ersel Kayaoğlu - Deniz Banoğlu, 2. Baskı, İstanbul, Selenge Yay., 2011.
24. Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, Birleştirilmiş 3. Baskı, Ankara, TDK Yay., 2011.
25. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, 1. Cilt, 6. Baskı, Ankara, TTK Yay., 2014.
26. Bahaeddin Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı, 1. Baskı, İstanbul, Ötüken Neşriyat, 2016.
27. Osman Fikri Sertkaya, "Göktürk Tarihinin Meseleleri: Kül Tigin mi-Köl Tigin mi?", Türk Edebiyatı, Sayı 35, 1974, s. 23-25.
28. Osman Fikri Sertkaya, "İnel Kağan' Mı? 'İni İl Kağan' Mı?", Atsız Armağanı-I, haz. Erol Güngör & Mustafa Kafalı & Osman F. Sertkaya, Ankara, Altınordu Yay., 1. Baskı, 2017, ss.419-434.
29. Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, I-II-III, 2. Baskı, Ankara, TTK Yay., 2014.
30. Talat Tekin, Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, 1. Baskı, Ankara, BilgeSu Yay., 2017.
31. Vilhelm Thomsen, Orhon Yazıtları Araştırmaları, çev. Vedat Köken, 2. Baskı, Ankara, TDK Yay., 2011.
32. İsenbike Togan - Gülnar Kara - Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski Tang Tarihi (Chiu Tang-shu), Ankara, TTK Yay., 2006.
33. Recep Toparlı - Hanifi Vural - Recep Karaatlı, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, 3. Baskı, TDK Yay., Ankara, 2014.
34. Fikret Turan, "Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar", Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, 2018, ss.155-173.
35. Nurdin Useev, "Köl Tigin Kişi Adı ve Manas'ın Ayköl Epiteti", Dil Araştırmaları, Bahar, Sayı: 20, 2017, ss.147-156.
36. Kürşat Yıldırım, "Juan-Juan Devleti ile Eski Türk Devletlerinde Kullanılan Müşterek Unvanlar", VIII. Milletlerarası Türkoloji Kongresi 30 Eylül - 4 Ekim 2013, ss.991-1007.