Osmanlı Hukukunda Definelerin Mülkiyeti ve Vergilendirilmesi

Öz

Bu makalede, Osmanlı hukukunda definelerin hukukî statüsü, mülkiyet ve vergilendirme yönlerinden ortaya konulmak hedeflenmiştir. Osmanlı hukukunun esasını teşkil eden İslam hukukunun definelere dair hükümleri, Osmanlı hâkimlerine (kadılara) kaynaklık eden fıkıh kitapları ve fetva mecmualarından tespit edilmiştir. Arşiv belgeleri ve mahkeme kayıtları incelenerek tatbikatın, hukuk nazariyesi ile uyumu incelenmiştir. Pratikte defineler üzerinde çoğunlukla devletin hak sahibi olduğu gözlenmiş ve bu olgunun hukukîliği tetkik edilmiştir. Define vergisinin tahsili ise kaynaklarda ayrıntılı bilgi bulunmayan ve hükümdarın yetkisine bırakılan bir meseledir. Bu konuda Osmanlılarda yürütülen usul, arşiv belgeleri yardımıyla tespit edilmiştir. Verginin tahsil edilmesi sürecinde hâkim, mahallî idareci, merkezden gönderilen memur ve bölgenin ileri gelenlerinin bir arada bulunarak aleniyeti ve emniyeti sağladığı gözlenmiştir. Define bulanların hapsedilmesi, definenin devlete intikal ettikten sonra bulana iade edilmesi gibi uygulamaların mahiyeti değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Define
• Rikâz
• Osmanlı Vergi Hukuku
• Hukuk Uygulaması

Posession and Taxation of Treasure Troves in Ottoman Law

Öz

The aim of this paper is to reveal the legal status of treasure trove in Ottoman law, in aspects of the rules of ownership and taxation. Islamic texts and fatwas which were the sources of judges were examined and these constituted the theoretical basis of the study. Ottoman court records and archives were scanned in order to see how the theoretical provisions applied. The legality of the case that the state is mostly entitled to the treasures in practice has been examined. The collection of treasure tax is a matter that does not contain detailed information in the sources and is left to the authority of the sovereign. The procedure carried out in the Ottomans was determined through archival documents. In the process of collecting the tax, it was observed that the judges, local administrators, officers sent from the center and the elders of the region were together and ensured publicity and security. The legal nature of the practices such as the confinement of the treasurers and the return of the treasure after its transfer to the state were evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Treasure Trove
• Ottoman Taxation Law
• Practice of Law

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi: Bab-ı Asafi Defterleri (A.{DVNSMHM.d...): 35-891; 62-502; 64-428; 76-387. Sadaret Amedi Kalemi Evrakı (A.}AMD.): 28-91. Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı (A.}MKT.): 143-41. Sadaret Umum Vilayat Evrakı (A.}MKT.UM..): 45-53. Ali Emiri Selim III (AE.SSLM.III): 392-22661. Cevdet Askeriye (C..AS..): 1057-46468. Cevdet Darphane (C..DRB.): 6-284; 65-3239. Cevdet Maliye (C..ML..):, 61-2757; 107-4721; 560-22972; 610-25160. Hatt-ı Hümayun (HAT): 113-4512; 180-8182; 202-10371; 238-13204; 247-13971; 376-20471; 1342-52434; 1351-52775; 1421-58098; 1458-28. İrade Dahiliye (İ..DH..): 16-736. İbnülemin Dahiliye (İE.DH): 5-422; 19-1795. İbnülemin Darbhane (İE.DRB.): 1-90. İbnülemin Hariciye (İ..HR..): 25-1189; 26-1194.
2. Yabancı Arşivler Bulgaristan Arşivi (YB..04.): 4-107.
3. Bilgin Aydın ve Ekrem Tak. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi: 1 Numaralı Sicil, H. 919 -927/1513-1521, Cilt 1. İstanbul: İSAM Yayınları, 2008, s. 380, hüküm numarası: 691.
4. Korkmaz, Salih. "Trabzon 1816 Numaralı Şer'iye Sicili ve Hukuki Değerlendirmesi", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
5. Abdullah Efendi, Şeyhülislam Yenişehirli. Behcetü'l-Fetâvâ, [hzl. Mustafa Demiray], İstanbul, Klasik, 2011.
6. Abdürrahim Efendi, Şeyhülislâm Menteşzâde. Fetâvâ-yı Abdürrahîm, Kostantiniyye, 1243.
7. Ahmed Asım Efendi, el-Okyânûsü'l-Basît fi Tercemeti'l-Kâmûsü'l-Muhît (Kâmûs-i Okyanus), "Kenz", "er-Rekz", "Rikze", İstanbul, el-Matba'atü'l-Osmaniyye, 1225.
8. Akgündüz, Ahmet. İslâm ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, İstanbul, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2012.

9. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, İstanbul, Fey Vakfı Yayınları, 1992.
10. Akman, Mehmet. Osmanlı Devleti'nde Ceza Yargılaması, İstanbul, Eren Yayıncılık, 2004.
11. Aktan, Hamza. "Define", DİA, İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı, 1994, C. IX.
12. Aktan, Hamza. İslâmda Madenlerin Hukuki Statüsü, Erzurum, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1986.
13. Ali Haydar Efendi, Hoca Emin Efendizâde. Dürerü'l-Hükkâm Şerhu Mecelleti'l-Ahkâm, İstanbul, Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1319.
14. Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi, Konya, Atlas Akademi, 2017.
15. Aydın, M. Akif. Türk Hukuk Tarihi, İstanbul, Beta, 2010.
16. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve İstılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu, İstanbul, Bilmen Yayınevi, 1985.
17. Çatalcalı Ali Efendi, Şeyhülislam. Fetâvâ-yı Ali Efendi, İstanbul, 1257.
18. Ebû Ubeyd, Kasım b. Sellâm. Kitabü'l-Emvâl, [çev. Cemaleddin Saylık], İstanbul, Düşünce Yayınları, 1981.
19. Ebüssuûd Efendi, Ma'rûzât, [hzl. Pehlul Düzenli], İstanbul, Klasik, 2013.
20. Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Hukuku: Adalet ve Mülk, İstanbul, Arı Sanat Yayınevi, 2016.
21. Ellek, Hasan. İslâm Hukukunda Humus: Sünnî Fıkıh Ekolleri ile Şiâ Arasında Mukayeseli Bir Araştırma, [hzl. Sami Ünal], İstanbul, Işık Yayınları, 2015.
22. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, "Kenz", İstanbul, Rağbet Yayınları, 1998.
23. Gedikli, Fethi. "Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Şer'iyye Sicilleri", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, S. 5, 2005, ss. 187-213.
24. İbn Abe, Muhammed Emin. Reddü'l-Muhtar ale'd-Dürri'l-Muhtâr, [hzl. Ahmed Davudoğlu], İstanbul, Şamil Yayınevi, 1985.
25. Kazıcı, Ziya. Osmanlılarda Vergi Sistemi, İstanbul, Şamil Yayınevi, 1977.
26. Merğinâni, Bürhânüddin. Hidâye Tercemesi, [çev. Hasan Ege], İstanbul, Şelâle Yayınevi, 1984.
27. Mevkûfâtî, Mehmed Efendi. Mevkûfât, İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1269.
28. Molla Husrev. Gurer ve Dürer Tercümesi: İslam Fıkhı ve Hukuku, [çev. Arif Erkan], Kit-San Matbaacılık ve Neşriyat, 1979.
29. Örsten, Seda. "Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Fetva Mecmuaları", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, Sayı 4, 2007, ss. 29-40.
30. [Sayın], Abdurrahman Vefik. Tekalif Kavaidi, Dersaâdet, Matbaa-i Kader, 1328.
31. Serahsî, Şemsü'l-eimme. el-Mebsût, [çev. Mustafa Cevat Akşit ve heyet], İstanbul, Gümüşev, 2008.
32. Süleyman Sudi Efendi, Defter-i Muktesid, İstanbul, Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1307.
33. Şeyh Bedreddîn, es-Semavnevî. Letâifü'l-İşârât Şerhi, [hzl. Hacı Yunus Apaydın], Ankara, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
34. Şeyh Nizam ve Heyet, Fetâvâyi Hindiyye, [çev. Mustafa Efe], Ankara, Akçağ Yayınları, 1985.
35. Şirbînî, Hatîb. Delilleriyle Büyük Şafiî Fıkhı: Muğni'l Muhtâc Minhâcü't-Tâlibîn Şerhi, [çev. Soner Duman], İstanbul, Mirac Yayınları, 2010.
36. Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl ed-Dûkāti. Hâşiyetü't-Tahtâvî ale'd-Dürri'l-Muhtar, [çev. Abdülhamid Ayıntâbî], İstanbul, Buharizâde Hacı Salih Matbaası, 1285.
37. Üçok, Coşkun, Ahmet Mumcu ve Gülnihal Bozkurt. Türk Hukuk Tarihi, Ankara, Turhan Kitabevi, 2017.
38. Vanî Mehmed Efendi, Lügat-ı Vankulu, "Kenz", "er-Rekz", "Rikâz", Darü't-Tıba'atü'l-Amire, 1217.
39. Zuhaylî, Vehbe. İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, [çev. Ahmet Efe ve diğerleri; red. Hamdi Arslan], İstanbul, Risale Yayınları, 1994.