İslam Hukukunda Hukukî İstikrar ve Sosyal Değişim Açısından Mezheplerin Konumu (Hanefi Mezhebi İçtihatları ve Osmanlı Devleti Uygulamaları Çerçevesinde)

Öz

İslam hukuku bir içtihat hukuku olarak doğmuş ve on dokuzuncu asra kadar böyle devam etmiştir. Buna rağmen mezheplerin İslam coğrafyasında karışık olarak uygulanmayıp belirli bölgelerde temerküz etmesi sebebiyle mezhep çeşitliliğinden kaynaklan bir kurallar ve hükümler kargaşası ortaya çıkmamıştır. Ancak İslam hukuku her dönemde aynı içtihat zenginliğini sürdürememiş ve sosyal değişimlere aynı süratle cevap verememiştir. Bu makalede borçlar hukuku ve aile hukukundan seçilen örneklerle bunun ortaya çıkardığı problemler ve üretilen/üretilmeye çalışılan çözümler üzerinde durulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam hukuku
• mezhepler
• hukuki istikrar
• sosyal değişim
• Osmanlı hukuku

The Position of Islamic Denominations from the Aspects of Legal Stability and Social Change in Islamic Law (with Special Reference to the Hanafi Jurisprudence and Its Ottoman Practice)

Öz

The Islamic Law started as a case law and continued in this way until the 19th century. Nevertheless, there was no conflict of rules or provisions resulting from the variety of schools of law because of regional, as opposed to mixed, sectarian concentrations within the Islamic geography. However, the Islamic Law could not sustain the same richness throughout the years and could not respond to social changes fast enough. This paper focuses on the resulting problems and legal remedies solving or trying to solve these problems, with examples from the obligations and family laws.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• sects
• legal stability
• social change
• Ottoman law

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Akdağ, Mustafa, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası: Celali İsyanları, Ankara: Bilgi Yayınevi, 1975.
3. Ali Efendi, Fetâvâ, İstanbul, 1272.
4. Aydın, M. Akif, İslam Osmanlı Aile Hukuku, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1985.
5. Barkan, Ömer Lütfi, XV ve XVI Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu'nda Zirai Ekonominin Malî ve Hukuki Esasları, Kanunlar, İstanbul: İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü Yayınları, 1943.
6. De Busbecq, Türk Mektupları, çev. Hüseyin Cahit Yalçın, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1939.
7. Çizakça, Murat, A History of Philanthropic Foundations: The Islamic World from the Seventh Century to the Present, İstanbul: Boğaziçi University Press, 2000.
8. Düzdağ, M. Ertuğrul, Şeyhulislam Ebussuûd Efendi Fetvalarına Göre Kanuni Devrinde Osmanlı Hayatı, İstanbul: Gonca Yayınları, 2009.

9. Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed el-Mâverdî, el-Ahkâmü's-Sultâniyye, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1405/1985.
10. Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed el-Mâverdî, el-Havî fi fıkhi'ş-Şâfii, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1414/1994.
11. Ebû Muhammed Bahauddîn el-Makdisî, el-Udde Şerhu'l-Umde, thk. Salahuddîn b. Muhamed Uveyde, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1426/2005.
12. Ebû Ya'lâ el-Ferrâ, el-Ahkâmü's-Sultaniyye, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1403/1983.
13. Ebu Ömer Yusuf b. Abdullah el-Kurtubî, el-Kâfi fi Fıkh Ehli'l-Medîne, thk. Muhammed Muhammed Ahyed el-Moritânî, Riyad: Mektebetü'r-Riyâdi'l-Hadîse, 1400/1980.
14. el-Fetâvâ'l-Hindiyye, Beyrut: Daru'l-Fikr, 1991/1411.
15. Füruzan Selçuk, "Vakıflar (Başlangıçtan 18. Yüzyılın sonuna kadar)", Vakıflar Dergisi, c. VI.
16. Gerber, Haim, "The Vaqf institution in early Ottoman Edirne", Asian and African Studies, sy. 17.
17. Haddad, Ebu Bekir, el-Cevheretü'n-Neyyire, İstanbul: Dâru't-tıbâti'l-âmire, 1316.
18. İbn Abidîn, Hâşiyetü Reddi'l-Muhtâr alâ Dürri'l-Muhtâr, Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1386/1966.
19. İbn Emîr el-Hâc, et-Takrîr ve't-tahbîr, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1403/1983.
20. İbn Nüceym, el-Bahru'r-Raik Şerhu Kenzi'd-Dakâ'ik, thk. Ahmed İzzu İnâyetü'd-Dımeşkî, Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî, 1422/2002.
21. İbnü'l-Mukaffa, Abdullah, Âsâru İbnü'l-Mukaffa, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1899.
22. İnalcık, Halil, "Adaletnameler", Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi, II/3-4 (1965).
23. Jennings, Ronald C., "Women in early 17th century Ottoman Judicial records the sharia court of Anatolian Kayseri", Journal of Economic and Social History of the Orient, c. XVIII/1.
24. Kâsânî, Alâ'eddîn, Bedâiu's-Sanâ'i' fi Tertîbi'ş-Şerâ'i', Beyrut: Dâru'l-Kitâbi'l-'Arabî, 1982.
25. Kâdîhân, Fetâvâ, Kahire, 1310.
26. Kadızâde Şemsüddîn Ahmed, Netâicü'l-Efkâr, Mısır: Mustafa el-Bâbî el Halebî, 1970/1389.
27. Kaşıkçı, Osman, İslam ve Osmanlı Hukukunda Mecelle, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1997.
28. Mardin, Ebul'ulâ, Medeni Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
29. Mâze, Mahmûd b. Ahmed Burhânüddin, el-Muhîtü'l-Burhânî, Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî.
30. Merginânî, Burhaneddin, Hidaye, el-Mektebetü'l-İslâmiyye İstanbul: Kahraman Yayınları, 1986.
31. "Osmanlı Kanunnameleri", Milli Tetebbular Mecmuası, c. I, sy. 2.
32. Özcan, Tahsin, Osmanlı Para Vakıfları Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
33. Ömer Hilmi, İthâfu'l-Ahlâf Fî Ahkâmi'l-Evkâf, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü.
34. Sahnûn, el-Müdevvenetü'l-Kübrâ, thk. Zekeriyya Umeyrât, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye.
35. es-Serahsî, Şemsü'l-eimme Muhammed b. Ahmed, el-Mebsût, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1331/1983.
36. Subhî el-Mahmesânî, el-Evdâ'u't-Teşrî'iyye fi'd-Düveli'l-Arabiyye Mâdîhâ ve Hâdıruha, Beyrut: Dâru'l-'ilmi li'l-Melâyîn, 1981.
37. et-Teftâzânî, Sa'deddîn, Şerhu't-Telvîh ale'-Tavdih, thk. Zekeriyyâ Umeyrât, Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1416/1996.
38. Turan, Osman, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
39. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1965.