"Hayrât-ı İslâmiye İhtiyâcât-ı Asra ve Usul-i Meşrûtiyete Tevfikan Ne Vechile İdare Olunmak İcab Eder?": Yirminci Yüzyıl Başında Vakıf Kurumu Hakkında Bir Risale Üzerine

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, Evkaf Başkâtibi İsmail Sıdkı Bey'in 1908 tarihinde, vakıfların durumuna ilişkin kaleme aldığı risalenin bir transkripsiyonunu araştırmacıların kullanımına sunmaktır. Risalenin latin harflerine aktarılmasına ek olarak, kısa bir tanıtım yazısının hazırlanması uygun görülmüştür. Bu tanıtım yazısında, öncelikle vakıfların kaynağı, İslam Hukuku'ndaki tanımı ve Osmanlı Devleti'nde nasıl bir hukuki rejime tabii olduğu üzerinde genel olarak durulmuştur. Daha sonra, Tanzimat Dönemi yenilikleriyle ortaya çıkan vakıf rejiminden kısaca bahsedilmiştir. Nihayet risalede yer alan başlıca fikir, eleştiri ve önerilere yer verilmiş bu unsurlar, dönemin zihinsel yapısıyla birlikte ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Vakıf
• gedik
• Tanzimat
• İsmail Sıdkı
• teşebbüsât-ı şahsiyye

"How to manage Islamic foundations with an appropriate manner to the necessities of our time and to the regime of constitutional monarchy?": On a Pamphlet About the Institution of Islamic Foundation in the Early Twentieth Century

Öz

The purpose of this study is to offer a transliteration of a pamphlet written about the status of foundations to the researchers interested in this era. The pamphlet was written in 1908 by İsmail Sıdkı Bey, the general secretary of Islamic Foundations in the Ottoman Empire. Apart from the transliteration, a small description of the text is given as well. In the first part of this description, the origins of Islamic foundations, their status in Islamic law and Ottoman law are defined. In the second part, the effects of the reforms of Ottoman Tanzimat period on foundations are briefly presented. In the last part, the principal opinions, critics and the suggestions of the writer are compared with the ideology of the time.

Anahtar Kelimeler

• Foundation
• gedik
• Tanzimat
• İsmail Sıdkı
• private initiative

Kaynakça

1. “Gülhane Hatt-ı Hümayunu”, Tanzimat: Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, 2. bsk., haz. Halil İnalcık, Mehmet Seyitdanlıoğlu, Phoenix Yayınevi, Ankara 2005, s. 1–3.
2. İsmail Sıdkı, Meclis-i Mebusâna Bir Tuhfe-i Nâçize, Selanik Matba‘ası, Der Saâdet 1324/1908.İSAM Kütüphanesi Osmanlıca Risaleler Veritabanı: http://isamveri.org/pdfrisaleosm/R017922.pdf
3. İsmail Sıdkı, Hayye ale’l-İntibah, Hikmet, Der Saâdet 1329/1911.
4. Akgündüz, Ahmet, İslam Hukuku'nda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, 2. bsk., Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1996.
5. Alkan, Mustafa, "Tanzimattan Sonra Vakıfların İdaresinde Yeniden Yapılanmaya Dair Bir Örnek: Adana Evkaf Müdürlüğü", Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, sy. 19 (2006), s. 13-31.
6. Aydın, M. Akif, Türk Hukuk Tarihi, 9. bsk., Beta Yayınları, İstanbul 2012.
7. Barkan, Ömer Lutfi, "İslam-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu'nda Aldığı Şekiller I: Şer'i Miras Hukuku ve Evlatlık Vakıflar", Osmanlı Devleti'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi: Tetkikler-Makaleler, haz. Hüseyin Özdeğer, İstanbul Üniversitesi Rektörlük Yayınları, İstanbul 2000, c. II, s. 1243-1268.
8. Bayartan, Mehmet, "Osmanlı Şehirlerinde Vakıflar ve Vakıf Sisteminin Şehre Kattığı Değerler", Osmanlı Bilimi Araştırmaları Dergisi, X/1 (2011), s. 157-175.

9. Berkes, Niyazi, Türkiye'de Çağdaşlaşma, haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2005.
10. Cin, Halil, Ahmed Akgündüz, Türk Hukuk Tarihi, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2011.
11. Imber, Colin, Şeriattan Kanuna: Ebussuud ve Osmanlı'da İslami Hukuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2004.
12. İsmail Sıdkı, Gedikler, haz. Kamil Ali Gıynaş, Gazi Üniversitesi Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi, Kırşehir 2004.
13. İsmail Sıdkı, Gedikler, haz. Kamil Ali Gıynaş, Gazi Üniversitesi Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi, Kırşehir 2004.
14. İsmail Sıdkı, Hayye ale'l-İntibah, Hikmet, Der Saâdet 1329/1911.
15. İsmail Sıdkı, Meclis-i Mebusâna Bir Tuhfe-i Nâçize, Selanik Matbaası, Dersaâdet, 1324/1908.
16. Karînâbâdîzâde Ömer Hilmi, Eski Vakıfların Temel Kitabı, haz. İsmet Sungurbey, Sulhi Garan Matbaası Varisleri Kollektif Şirketi, İstanbul 1978.
17. Kermeli, Eugenia, "Ebussuud's Definition of Church Waqfs Theory and Practice in Ottoman Law", Islamic Law: Theory and Practice, haz. Robert Gleave, Eugenia Kermeli, I.B. Tauris, Londra 2001, s. 141-156.
18. Köprülü, Bülent, "Tarihte Vakıflar", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, VIII/3 (1951), s. 479-518.
19. Köprülü, M. Fuad, "Vakıf Müessesesi'nin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Terekkümü", İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi, haz. Orhan Köprülü, 2. bsk., Akçağ Yayınları, Ankara 2005, s. 295-343.
20. Mandaville, John E., "Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire", International Journal of Middle East Studies, X/3 (1979), s. 289-308.
21. Öztürk, Nazif, Elmalılı Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995.
22. Schacht, Joseph, "Early Doctrines on Waqfs", Fuad Köprülü Armağanı, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Osman Yalçın Matbaası, İstanbul 1953, s. 443-453.
23. Singer, Amy, Constructing The Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem, State University of New York Press, New York 2002.
24. Şimşek, Mehmet, "Osmanlı Cemiyetinde Para Vakıfları Üzerinde Münakaşalar", Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXVII/1 (1986), s. 207-220.
25. Toprak, Zafer, Türkiye'de Milli İktisat, 1908-1918, Doğan Kitap, İstanbul 2012.
26. Yediyıldız, Baheddin, "Vakıf", Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2012, c. XLII, s. 479-486.