Galata ve İstanbul Mahkemelerinde Kefalet Sözleşmesinin Görünümleri, 1791-1795

Öz

Galata ve İstanbul mahkemelerinin 1791-1795 yıllarına ait mahkeme kayıtlarına dayanan çalışmada, Osmanlı hukukunun önemli bir boyutu olan kefalet sözleşmesinin mala kefalet türü incelenmiştir. Fıkıh kitaplarındaki kefalet bahislerinde yer alan hukuki izahların ışığında, hukukun teorisi ve uygulaması arasındaki ilişki ele alınmıştır. Fıkıh kitaplarının yanında, on sekizinci yüzyıla ait muteber fetva mecmualarındaki kefalet konulu fetvalardan yararlanılmıştır. Yapılan çalışma sonucunda, hukuksal metinlerle uygulama kaynakları arasındaki ilişkinin zıtlıktan ziyade bir ahengi bünyesinde barındırdığı gözlenmiştir. Kişiler arasındaki hukuksal ilişkilere -uyuşmazlığın tarafları her zaman bu çerçevenin gereklerine uygun davranmasa da- bir teorik çerçeve içinde yaklaşılabileceği görülmüştür. Böyle durumlarda mahkemeye gelen uyuşmazlığın bir teorik çerçeveye atıfla çözülmeye çalışıldığı anlaşılmaktadır. Ancak teori ile uygulama arasında mutlak bir örtüşmenin bulunduğu da söylenemez. Fıkıh kitaplarının kefalet bahislerinde yer verilen, fakat inceleme konusu yapılan yıllara ait mahkeme kayıtlarında rastlanmayan bazı hususların bulunması, mutlak bir örtüşmeyi engelleyen durumlardır.

Anahtar Kelimeler

• mala kefalet sözleşmesi
• kefalet
• Osmanlı hukuku
• fıkıh
• on sekizinci yüzyıl

Aspects of Suretyship in Galata and Istanbul Courts, 1791-1795

Öz

This study which is based on 1791-1795 sijills of Galata and Istanbul courts has examined an important kind of Ottoman law of suretyship: al-kafāla bi'l-mal. In the light of the theoretical explanations on suretyship, the study has dealt with the theory and implementation of law. Besides the Islamic legal texts, the fatwās related to suretyship, which were issued throughout the period, have been also taken into account. As a result of the study, rather than a disagreement, a harmony has been observed between the legal texts and practical sources. It has been also realized that a theoretical consideration on legal aspects of the relationships among Ottoman subjects was possible-despite the fact that parties did not always complied with the theoretical necessities. What conclusion has been reached at is that qādīs tried to solve the dispute referring to a theoretical frame. But it cannot be said that an absolute consistency existed between the theory and its practice. Even though it is given place in the related Islamic legal texts, the absence of some important issues in the sijills of the period studied is the factor that prevents the absolute consistency.

Anahtar Kelimeler

• al-kafāla bi'l-māl
• suretyship
• Ottoman law
• fiqh
• eighteenth-century

Kaynakça

1. Galata Mahkemesi (GM) 507, 508, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 516, 517, 518, 519, 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 530, 531, 532, 533 numaralı defterler.
2. İstanbul Mahkemesi (İM) 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67 numaralı defterler.
3. Ali Haydar, Hoca Eminefendizade, Dürerü'l-hukkâm şarhu mecelleti'l-ahkâm, 3. bsk., Matbe'a-ı Ebuzzıya, Kostantiniyye 1330.
4. Çatalcalı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Ali Efendi, Matbe'a-ı Amire, İstanbul 1311-1312.
5. Dürrizade Mehmed Arif Efendi, Netîcetü'l-fetâvâ me'a'n-nukûl, Matbe'a-ı Amire, İstanbul 1265.
6. İbn Abidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülazîz Dimaşkî, Hâşiyetü reddi'l-muhtâr ale'd-dürri'l-muhtâr: Şarhu tenvîri'l-absâr, Dârü Kahremân li'n-Neşr ve't-Tevzî', İstanbul 1984.
7. İbn Nüceym, Zeynüddîn Zeyn b. İbrâhîm b. Muhammed Mısrî Hanefi, el-Bahrü'r-raık şarhu kenzi'd-dakâ'ık, el-Matbe'atü'l-İlmiyye, Kahire 1311.
8. Margînânî, Ebü'l-Hasen Bürhânüddîn Ali b. Ebî Bekr, el-Hidâye şarhu bidâyeti'l-mübtedî, Muhammed Muhammed Tâmir, Hafız Âşûr Hafız (nşr.), Dârü's-Selâm, Kahire 2000/1420.

9. Mavsılî, Ebü'l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd, el-Ihtiyâr şarhu'l-muhtâr, Dârü'l-Beşâ'ir, Şam 1996.
10. Molla Husrev, Dürerü'l-hukkâm fî şarhı gureri'l-ahkâm, Matbe'a ve Kitâbhâne-i Mehmed Esad, İstanbul 1300.
11. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü'l-e'imme Muhammed b. Ahmed b. Sehl, el-Mebsût, Matbe'atü's-Se'âde, Kahire 1324.
12. Şeyhülislam Feyzullah Efendi, Fetava-yı Feyziye, Süleyman Kaya (haz.), Klasik Yayınları, İstanbul 2009.
13. Yenişehirli Abdullah Efendi, Behcetü'l-fetâvâ me'a'n-nukûl, Dâru't-Tıbâ'ati'l-Âmire, İstanbul 1266.
14. Zeyla'î, Fahrüddîn Osmân b. Ali b. Mihcen, Tebyînü'l-hakâ'ık fî şarhı kenzi'd-dakâ'ık, el-Matbe'atü'l-Kübrâ el-Emîriyye, Bulak 1314.
15. Akman, Mehmet, "Bir ceza yargılaması aracı olarak kişiye kefalet: Osmanlı örneği", 75. yaş günü için Prof. Dr. Baki Kuru armağanı, Hakan Pekcanıtez (haz.), Türkiye Barolar Birliği, Ankara 2004, s. 11-16.
16. Aktan, Hamza, "Daman", DİA, c. VIII, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 1993, s. 450-453.
17. Apaydın, H. Yunus, "İrade beyanı", DİA, c. XXII, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2000, s. 387-391.
18. Apaydın, H. Yunus, "Kefalet", DİA, c. XXV, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2002, s. 168-177.
19. Aydın, Mehmet Akif, "İslam hukukunda tek taraflı hukuki işlem", Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları, VIII/1-3 (1994), s. 61-67.
20. Aydın, Mehmet Akif, Türk hukuk tarihi, 7. bsk., Beta Basım Yayım, İstanbul 2009.
21. Bakkal, Ali, "Ücretli kefalet sözleşmesi", Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 5, (1999), s. 3-42.
22. Bardakoğlu, Ali, "İsbat", DİA, c. XXII, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2000, s. 492-495.
23. de Bellefonds, Y. Linant, "Kafala", EI², c. IV, E.J. Brill, Leiden 1978, s. 404-405.
24. Çağıl, Orhan Münir, Hukuka ve hukuk ilmine giriş: Hukukun varlığı, manası, değeri ve ruhu üzerine kritik bir reflexion, 4. bsk., İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul 1971.
25. Demir, Halis, İslam hukukunda kefalet, yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1995.
26. Ergun, Mehmet, İslam hukukunda kefalet, yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 1991.
27. Ertuğ, Hüseyin Nejdet, Osmanlı kefalet sistemi ve 1792 tarihli bir kefalet defterine göre Boğaziçi, yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2000.
28. Foster, Nicholas H.D., "The Islamic law of guarantees", Arab Law Quarterly, XVI/2 (2001), s. 133-157.
29. Gedikli, Fethi, Osmanlı şirket kültürü: XVI.-XVII. yüzyıllarda mudarebe uygulaması, İz Yayıncılık, İstanbul 1998.
30. Gedikli, Fethi, "Osmanlı hukuk tarihi kaynağı olarak şer'iyye sicilleri", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, sy. 5, (2005), s. 187-213.
31. Gerber, Haim, "The Muslim law of partnerships in Ottoman court records", Studia Islamica, sy. 53, (1981), s. 109-119.
32. Gerber, Haim, State, society, and law in Islam: Ottoman law in comparative perspective, State University of New York Press, Albany 1994.
33. Goldziher, Ignác, "Fikh", E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, c. III, E.J. Brill, Leiden 1987, s. 101-105.
34. el-Hafif, Ali, ad-Damân fi'l-fıkhi'l-İslâmî, el-Matbe'atü'l-Fenniyye, Bulak 1971-1973.
35. Heyd, Uriel, Studies in old Ottoman criminal law, Victor Louis Ménage (haz.), Oxford University Press, Oxford 1973.
36. Hurgronje, Christiaan Snouck, Selected works of C. Snouck Hurgronje, Georges-Henri Bousquet, Joseph Schacht (haz.), E.J. Brill, Leiden 1957.
37. Joseph, Sabrina E., Islamic law on tenancy and sharecropping in late sixteenth through early nineteenth century Syria, yayınlanmamış doktora tezi, Georgetown University, Washington, D.C. 2005.
38. Kahraman, Abdullah, "İslam hukukunda şahsa (nefse) kefalet müessesesi ve Türk Ceza Muhakemeleri Hukuku'ndaki teminatla salıverme müessesesi ile mukayesesi", Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, II/1 (1998), s. 301-328.
39. Kahraman, Abdullah, İslam borçlar hukukunda kefalet sözleşmesi ve günümüzdeki tatbikatı, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, İstanbul 2008.
40. Kaya, Süleyman, XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda nazari ve tatbiki olarak karz işlemleri, yayınlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2007.
41. Kırlı, Cengiz, "Devlet ve istatistik: Esnaf kefalet defterleri ışığında III. Selim iktidarı", Nizam-ı Kadim'den Nizam-ı Cedid'e III. Selim ve dönemi/Selim III and his era from ancien régime to new order, Seyfi Kenan (ed.), İSAM, İstanbul 2010, s. 183-212.
42. Özcan, Tahsin, "Osmanlı mahallesi: Sosyal kontrol ve kefalet sistemi", Marife, I/1 (2001), s. 129-151.
43. Özlu, Zeynel, XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nde adli mekanizmanın analizi: Bolu-Göynük örneği, Berikan Yayınevi, Ankara 2007.
44. Sâlûs, Ali Ahmed, el-Kefâle ve tatbikâtühe'l-mü'âsıra: Dirâse fi'l-fıkhi'l-İslâmî mukârenen bi'l-kânûn, 2. bsk., Mektebetü'l-Felâh, Kahire 1987/1407.
45. Saydam, Abdullah, "Kamu hizmeti yaptırma ve suçu önleme yöntemi olarak Osmanlılarda kefalet usulü", Tarih ve Toplum, sy. 164, (1997), s. 4-12.
46. Schacht, Joseph, An introduction to Islamic law, Clarendon Press, Oxford 1964.
47. Turna, Nalan, "Pandemonium and order: Suretyship, surveillance, and taxation in early nineteenth-century İstanbul", New Perspectives on Turkey, sy. 39, (2008), s. 167-189.
48. Turner, Bryan S., Max Weber ve İslam: Eleştirel bir yaklaşım, Yasin Aktay (çev.), Vadi Yayınları, Ankara 1991.
49. Türk hukuk lugatı, Maarif Vekaleti, Ankara 1944.
50. Udovitch, Abraham L., Partnership and profit in medieval Islam, Princeton University Press, Princeton 1970.
51. Uysal, Osman, "XIX. yüzyılda Osmanlı'da iç güvenlik ve asayişin temini açısından kefalet sistemi", Balıkesir Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Karesi Tarih Kulübü Bülteni, 2007.
52. Weber, Max, Economy and society: An outline of interpretive sociology, Guenther Roth, Claus Wittich (haz.), University of California Press, Berkeley 1978.
53. Zeydân, Abdülkerîm, el-Kefâle ve'l-havâle fi'l-fıkhi'l-mukâren me'a mukaddime fi'l-hilaf ve esbâbih, Mektebetü'l-Kuds, Beyrut 1975/1395.