Corruption of a Social Institution From a Protective Family System to Servanthood

Öz

The practice of besleme is based on hiring of children from poor families by wealthy individuals by agreeing with their parents or guardians in return for a determined fee both to be educated and protected and to be used in domestic service, an agreement that was registered by the qadi. Arranged in the form of protective family-servant with its peculiar features in Islamic law, the practice evolved into a social institution over time, being at times more popular than the institution of slavery. As a result of the abolition of slavery in the nineteenth century and various social motives such as internal and external migration and lack of institutionalization, the institution lost its quality as protective family, and gradually traditionalized, coming to fulfill the functions assumed by the institution of slavery. After this stage, it turned into a social problem involving the abuse of girls and exploitation of their labor by various means.

Anahtar Kelimeler

• Besleme
• children
• protective family
• servanthood
• domestic service
• icar-ı sağir
• tabanni

Sosyal Bir Kurumun Bozulması Koruyucu Aile Sisteminden Hizmetçiliğe

Öz

Besleme uygulaması, zengin kimselerin, hem eğitmek ve korumak, hem de ev içi hizmet yaptırmak üzere, fakir aile çocuklarını anne-baba veya vasileri ile anlaşarak belli ücret karşılığında kiralamaları ve bu anlaşmayı kadıya tescil ettirmeleri esasına dayanır. İslam hukukunda kendine has özellikleri ile koruyucu aile-hizmetçi şeklinde düzenlenen uygulama, zamanla sosyal kurum haline dönüşerek, bazı dönemler kölelik kurumundan ziyade rağbet görmüştür. On dokuzuncu yüzyılda köleliğin yasaklanması, iç ve dış göçler ve yetersiz kurumsallaşma gibi çeşitli toplumsal sebeplerin etkisiyle, kurum koruyucu aile özelliğini yitirmiş ve gittikçe gelenekselleşerek kölelik kurumunun üstlendiği fonksiyonları yerine getirmeye başlamıştır. Bu aşamadan sonra, kız çocukların çeşitli şekillerde istismar edildiği ve emeklerinin sömürüldüğü bir sosyal sorun haline dönüşmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Besleme
• çocuklar
• koruyucu aile
• hizmetçi
• ev içi hizmet
• icar-ı sağir
• tebenni

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ahmed Midhat, "Firkat", Letâif-i Rivayât, İstanbul 1287.
3. Ahmed Midhat, "Felsefe-i Zenân", Letaif-i Rivayât, İstanbul 1287.
4. James W. Redhouse, Redhouse's Turkish Dictionary, English and Turkish and Turkish and English, Bernard Quaritch, London 1882.
5. Lucy M. Garnett, The Women of Turkey and Their Folklore I, D. Nutt, London 1890.
6. Lucy M. Garnett, The Women of Turkey and Their Folklore II, D. Nutt, London 1891.
7. G.A. Olivier, Travels in the Ottoman Empire, Egypt and Persia, Vol. I and II, Longman and O. Rees, London 1801.
8. Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I, MEB, İstanbul 1971.

9. Muzaffer Esen, "Besleme", İstanbul Ansiklopedisi V, İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, İstanbul 1961.
10. "Evlatlık", İstanbul Ansiklopedisi X, İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, İstanbul 1971.
11. Ülker Gürkan, "Evlad Edinme ve Beslemelerin Hukuki Durumu", Türk Hukuku ve Toplumu Üzerine İncelemeler, ed. Adnan Güriz and Peter Benedict, Türkiye Kalkınma Vakfı Yayınları, Ankara 1974.
12. Hayrettin Karaman, Mukayeseli İslam Hukuku I, Nesil Yayınları, İstanbul 1978.
13. Abdurrahman el-Ceziri, Dört Mezhebin Fıkıh Kitabı V, çev. Hasan Ege, Bahar Yayınları, İstanbul 1981.
14. Dizionario Turgo, Arabo e Persiano, Presso Luigi Nervetti Tipografo-Librajo, Milano 1832.
15. M. Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislam Ebusuud Efendi Fetvaları, Enderun Kitabevi, İstanbul 1983.
16. Pars Tuğlacı, Okyanus Ansiklopedik Sözlük I, Cem Yayınevi, İstanbul 1983.
17. Rifat Özdemir, XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1886.
18. Abdulkerîm Zeydân, Ahkâmuz-Zimmiyyîn ve'l-Müste'menîn fi'd-dâri'l-İslam, 2. bs., Beyrut 1988.
19. İbrahim-i Halebî, İzahlı Mülteka el-Ebhur Tercümesi, II, çev. Mustafa Uysal, Uysal Yayınevi, İstanbul 1968.
20. Aziz Nesin, Böyle Gelmiş Böyle Gitmez-Yol, I, Adam Yayınları, İstanbul 1982.
21. Robert Mantran, XVI. ve XVII. Yüzyılda İstanbul'da Gündelik Hayat, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Eren Yayıncılık, İstanbul 1991.
22. İsmail Parlatır, Tanzimat Edebiyatında Kölelik, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1992.
23. Abdurrahman Kurt, "Tanzimat Döneminde Koruyucu Aile Müesseseleri", Sosyo-Kültürel Değişim Sürecinde Türk Ailesi II, ed. Hakkı Dursun Yıldız, T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, Ankara 1992, s. 549-561.
24. Hamza Aktan, "İslam Aile Hukuku", Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi II, ed. Hakkı Dursun Yıldız, T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, Ankara 1992, s. 397-433.
25. Vecdi Akyüz, "Aile Siyasetine Dair Risale (er-Risâle fi's siyaseti'l-menziliyye)", Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi III, ed. Hakkı Dursun Yıldız, T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, Ankara 1992, s. 906-917.
26. Ömer Şen, "19. Yüzyılda Osmanlı Devleti'deki Köle Ticaretinde Kafkasya Göçmenlerinin Rolü", Toplum ve Ekonomi 6, Mayıs 1994, s. 171-192.
27. Abdullah Martal, "19. Yüzyılda Kölelik ve Köle Ticareti", Tarih ve Toplum 121, Ocak 1994.
28. Ehud R. Toledano, Osmanlı Köle Ticareti 1840-1890, çev. Y. Hakan Erdem, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1994.
29. Osman Çetin, Sicillere Göre Bursa'da İhtida Hareketleri ve Sosyal Sonuçları (1472-1909), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1994.
30. "Evlat Edinme", DİA XI, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 1995, s. 27-29.
31. Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslamiye Kamusu (Istilahât-ı Fıkhiyye Kamûsu) III, Gündüz Yayıncılık, Ankara 1996.
32. Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslamiye Kamusu V, Gündüz Yayıncılık, Ankara 1996.
33. Abdullah Saydam, "Esir Pazarlarında Yasak Ticaret: Hür İnsanların Satılması", Toplumsal Tarih 28, Nisan 1996, s. 43-49.
34. Gelibolulu Mustafa Ali, Mevâ'idü'n-Nefâis Fi-Kavâ'idi'l-Mecâlis, ed. Mehmet Şeker, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1997.
35. Celal Erbay, İslam Hukukunda Küçüklerin Himayesi, Rağbet Yayınları, İstanbul 1998.
36. Saffet Köse, "Hibe", DİA XVII, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 1998, s. 421-425.
37. Nihat Engin, Osmanlı Devletinde Kölelik, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, İstanbul 1998.
38. M.A. Ubicini, Osmanlı'da Modernleşme Sancısı, çev. Cemal Aydın, Timaş, İstanbul 1998.
39. Ahmed Lûtfi Efendi, Vak'anüvîs Ahmed Lûtfi Efendi Tarihi VIII, çev. Yücel Demirel, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999.
40. Ferhunde Özbay, Türkiye'de Evlatlık Kurumu: Köle mi, Evlat mı?, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 1999.
41. "İcare", DİA XXI, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2000, s. 379-388.
42. Ahmed Midhat Efendi, Müşahedat, ed. Necat Birinci, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
43. Andreas Tietze, Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügatı I/A-E, Simurg Yayınları, İstanbul-Wien 2002.
44. Özhan Öztürk, Karadeniz Ansiklopedik Sözlük I, Heyamola Yayınları, İstanbul 2005.
45. Ansiklopedik İslam Fıkhı (Fetavay-ı Hindiyye) IX, çev. Mustafa Efe, Akçağ Yayınları, İstanbul 2005.
46. Yaşar Çağbayır, Ötüken Türkçe Sözlük I, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2007.
47. Kınalızâde Ali Çelebi, Ahlâk-ı Alâî, ed. Mustafa Koç, Klasik Yayınları, İstanbul 2007.
48. Ömer Şen, Osmanlı'da Köle Olmak, Kapı Yayınları, İstanbul 2007.
49. Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Ufki Bey'in Anıları: Topkapı Sarayında Yaşam, çev. Ali Berktay, Kitap Yayınevi, İstanbul 2009.
50. Solomon Schweigger, Sultanlar Kentine Yolculuk (1578-1581), çev. Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2004.
51. Şerif Ali Bozkaplan, "Anadolu Ağızlarında Güzel Adlandırma Örnekleri", Turkish Studies: International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4/3, Bahar 2009, s. 385-390.
52. Ceride-i İlmiye Fetvaları, ed. İsmail Cebeci, Klasik Yayınları, İstanbul 2009.
53. Ferhunde Özbay, "1911-1922 Yıllarında Anadolu'nun Kimsesiz Kız Çocukları", Savaş Çocukları: Öksüzler ve Yetimler, ed. Emine Gürsoy Naskali and Aylin Koç, Kırmızı Yayınları, İstanbul 2003.
54. Ebubekir Sofuoğlu, "Osmanlı Devletinde Yetimler için Alınan Bazı Sosyal Tedbirler", Savaş Çocukları: Öksüzler ve Yetimler, ed. Emine Gürsoy Naskali and Aylin Koç, Kırmızı Yayınları, İstanbul 2003.
55. Nafi Atuf, "Talim ve Terbiye: Bizde Darüleytamlar", Türk Yurdu 151, 1 Kanûn-ı Sâni 1334.
56. Meclis-i Ayan Zabıtları I, 42, 31 Kanûn-ı Sâni 1334, s. 120-126.
57. Meclis-i Ayan Zabıtları I, 26, 14 Şubat 1334, s. 392.
58. Edhem Veysi, Besleme, Şems Matbaası, Samsun 1339.
59. Suraiya Faroqhi, Osmanlı'da Kentler ve Kentliler, çev. Neyyir Kalaycıoğlu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2004.
60. Bülent Davran, "Bir Sosyal Davamız: Beslemelerin Hukuki Durumu", Sosyal Hukuk ve İktisat Mecmuası 2, Ekim 1948, s. 51.
61. Gülnihal Bozkurt, "Köle Ticaretinin Sona Erdirilmesi Konusunda Osmanlı Devletinin Taraf Olduğu İki Devletlerarası Anlaşma", OTAM 1, 1990, s. 44-77.
62. Eyal Ginio, "Living on the Margins of Charity: Coping with Poverty in an Ottoman Provincial City", Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts, ed. Michael Bonner, Mine Ener and Amy Singer, University of New York Press, Albany NY 2003.