19. Yüzyıl Osmanlı Hukuk Sisteminde Gayrımüslim Cemaatlere Tanınan Adlî Yetkiler ve Bakmaya Yetkili Oldukları Davalar

Öz

Osmanlı İmparatorluğu'nda gayrimüslim cemaatlerin ruhânî işlerini görmeğe yetkili patrikhânelerin ve hahambaşılığın kendi cemaat üyelerine ilişkin her tür davaya bakmaya yetkili olduğu hususunda varit olan çeşitli rivayetlerin veya peşin kabullerin hukukî bir zemini olmadığı 19. yüzyıl öncesinde klasik dönemdeki uygulamalar ışığında ortaya çıkmış bulunmaktadır. Bu makalede, 19. yüzyılın sonlarında Rum ve Ermeni patrikhâneleri ile devlet görevlileri arasında patrikhânelerin bakmaya yetkili olduğu davalar konusunda cereyan eden tartışmalarla ilgili oldukça uzun sayılabi- lecek bir belgede geçen ifadeler ve devletin bu konudaki mülahazalarını ve yaşanan tartışmalarda kullanılan kavramların anlam ve içeriğine ilişkin yaklaşımlarını ele almaya çalışacağız. Ekte neşredilen metinlerde özellikle Rum ve Ermeni cemaatlerin idareci ve yetkili kurumlarının kanûnen sahip oldukları yetkiler konusunda Osmanlı devlet yetkilileri ile farklı düşündükleri, hukukî metinleri farklı yorumladıkları ve bunu bir pazarlık konusu haline getirdikleri görülmektedir. Neşredilen metinler, 19. yüzyılda gayrımüslimlere ilişkin hukukî metinler ve özellikle patrikhâne nizamnâmelerinin yayınlanmasından sonra Rum ve Ermeni patriklerinin yetkili olduklarını ileri sürdükleri hususlara karşı devlet yetkililerinin hukukî mülahazalarına ve meselenin hangi hukuki kavram ve gerekçelere dayanarak tartışıldığına da işaret etmektedir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Gayrimüslimler
• Patrikhane
• Hahambaşılık
• Hukuki Dava
• Gayrimüslim Cemaatlerin Adli Yetkileri
• Kanunların Yorumlanması

Judicial Powers and Jurisdictions Granted to the Non-Muslim Communities and the Cases They Were Authorized to Settle In the 19th Century Ottoman Legal System

Öz

In this article the changes and differences brought to the Ottoman legal system after the midst of 19th century concerning the judicial power and jurisdiction granted to the non-muslim religious communities, in respect to Ottoman classical period, are investigated. Whether the judicial powers granted to non-muslim religious communities were increased or not, and what kind of cases and disputes they are authorized to settle has to be taken into consideration. This article is mainly based on the leading legal texts and constitutional documents of the 19th century Ottoman Empire: such as Edict of Reorganization, Edict of Reform, and 1876 constitution. In addition to these, lots of fundamental laws issued by State to regulate the establishment of patriarchates and rabbinate, patriarchal berats, and the acts regulating the personal rights of non-muslim subjects have deeply been taken into account. On the other hand it is aimed to reach a conclusion by referring to a legal text containing legal arguments on some specific matters between State and non-muslim religious communities. The differences between the State officials and non muslim religious authorities about the way of interpretation of the existing regulations and the meaning of the provisions of these regulations should be strictly emphasized. It should be stated that Ottoman officials are very sensitive and aware of the meaning of legal terms used in these legal texts. The meaning of legal terms is explained by State by referring to the spiritual and corporal aspects of a legal dispute. Spiritual aspects of a legal matter were settled by non-muslim religious communities, but the corporal or temporal aspects of the same matter were definitely settled by State authorities.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Non-muslims
• Patriarchate
• Rabbinate
• Legal case
• Judicial power of non-muslim religious communities
• Interpretation of laws

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. A. Cevdet Paşa, Tezakir 1-12, yay. Cavid Baysun, TTK Basımevi, Ankara 1991.
3. Adliye ve Mezâhib Nezâreti'nden Rum Patrikhanesine Yazılan Tezkere, Düstûr, Birinci Tertip, c. 5, t. 26 Cemâziyelevvel 1301.
4. Adliye ve Mezâhib Nezâreti Mezâhib Müdürlüğü Makâm-ı Celîl-i Sadâret-i Uzmâya Yazılan Tezkere Sûreti, B.O.A Y.PRK. AZN. 84/53, t. 17 Muharrem 1308.
5. Adliye ve Mezâhib Nezâreti Mezâhib Müdürlüğü Ermeni Patrikliğinden Vârid Olan Takririn Sûretisi, B.O.A Y.PRK. AZN. 84/53, t. 14 Muharrem 1308.
6. Bilâ Vâris Fevt Olan Rahiplerin Terekesi Hakkında Buyruldu-yı Sâmî, Düstûr, Birinci Tertip, c. 3, t. 26 Zilkade 1290.
7. Cemaat-i Metropolidân ile Meclis-i Muhtelit-i Dâimî Heyeti Tarafından Vârid Olan Mazbata Sûreti, B.O.A Y.PRK. AZN. 84/53, t. 22 Muharrem 1308.
8. Ermeni Katolik Patriği Hasun Efendi'ye Verilen Berat-ı Ali Sûreti, Düstûr, Birinci Tertip, c. 4, t. 9 Rebiülahir 1296.

9. Ermeni Patrikliği Nizamnâmesi, Düstûr, Birinci Tertip, c. 2, t. 27 Ramazan 1279.
10. Ermeni Patriği Arşarunî Ohannes Efendi'nin Memuriyetini Mutazammın Berât-ı Alî, Düstûr, İkinci Tertip, c. 4, t. 28 Zilhicce 1329.
11. Ermeni Patriği Boğos'a Verilen Berat, Külliyat-ı Kavanin, c. 12, no: 2811.
12. Hahamhane Nizamnâmesi, Düstûr, Birinci Tertip, c. 2, t. 23 Şevval 1281.
13. Hıristiyan Terekeleri Hakkında Tasdir Buyrulan Tahrirât-ı Sâmiye-i Umûmiye Sûreti, Düstûr, Birinci Tertip, c. 1, t. 7 Safer 1278.
14. Islahât Fermanı, Düstûr, Birinci Tertip, c. 1, t. Evail-i Cumadelahire 1272.
15. Kanun-i Esasi, Düstûr, Birinci Tertip, c. 4, t. 7 Zilhicce 1293.
16. Kudüs Rum Patriği Nikodimos'a Verilen Berat, Külliyat-ı Kavanin, c. 27, no: 3403.
17. M. Macit Kenanoğlu, Osmanlı Millet Sistemi, Mit ve Gerçek, Klasik Yayınları, 2. bs., İstanbul 2007.
18. Meclis-i Umûmi-i Ruhânî Tarafından Tanzim Olunup Ermeni Patrikliğine İ'ta Olunan Mazbata-i Cevâbiyenin Sûret-i Tercümesi, B.O.A Y.PRK. AZN. 84/53.
19. Protestan Cemâati Nizamnâmesi, Düstûr, Birinci Tertip, c. 4, t. 7 Rebiülevvel 1295.
20. Ruhban ve Hahamların Usûl-i Tahlifine Dair Fıkra-i Nizamiye, Düstür, Mükerrer, t. 9 Rebiülahir 1308.
21. Ruhban ve Hahamların Usûl-i Tahlifi Hakkında Fıkra-i Nizamiye, Düstûr, Birinci Tertip, c. 6, t. 26 Safer 1308.
22. Rum Patrikhanesi Nizamnâmesi, Düstûr, Birinci Tertip, c. 2, t. 21 Zilhicce 1276.
23. Rum Patrikhânesi İmtiyazât-ı Mezhebiykesinden Mütehassıl İhtilafın Halline Dair İrade-i Seniyye, Düstûr, Birinci Tertip, c. 5, t. 2 Cemâziyelevvel 1301.
24. Rum Patrikhânesinin İmtiyazât-ı Kadîme-i Mezhebiyesinin İdame-i Mahfuziyeti Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mübelliğ Tahrirât-ı Umumiye, Düstûr, Birinci Tertip, c. 6, t. 23 Cemâziyelâhir 1308.
25. Rum Patriği Yermanos Efendi'nin Memuriyetini Mutazammın Berât-ı Alî, Düstûr, İkinci Tertip, c. 5, t. 6 Rebîülevvel 1331.
26. Rum ve Ermeni Patrikhâneleri'nin Tetkik-i Müsted'iyâtı İçin Komisyon Müzakeratına Dair Adliye Nazırı Hüseyin Rıza'nın Arzı, B.O.A Y.PRK. AZN. 84/53, t. 30 Muharrem 1308.
27. Tanzimât Fermanı, Düstûr, Birinci Tertip, c. 1, t. 26 Şaban 1255.
28. Yeroniyos'a Verilen Antakya ve Şam Rum Patriği Beratı, Külliyat-ı Kavanin, c. 12, no: 2521.