Muhakeme Hukukunun Biçimsel Rasyonalitesi Bağlamında Osmanlı Hukukunda Belge Tanzimi: Kadı Ebussuûd'un Sak Risalesi

Öz

Weberci kurama dayanarak önde gelen bazı klasik Oryantalistler, İslam hukukunun toplumsal hayatla temas etmeyen, kutsal, katı ve idealist bir hukuk sistemi olduğunu ileri sürmüşlerdir. Onlara göre İslam hukuku, Batı hukuk sisteminden farklı olarak rasyonalist bir hukuk değildir; başka bir ifadeyle, hiçbir zaman biçimsel (formel) rasyonelliğe sahip olmamış, yalnızca maddi (materyal) rasyonellik taşımıştır. Bu makale, söz konusu Oryantalist değerlendirmenin son derece tartışmalı olduğunu savunmaktadır. Zira Osmanlı öncesi dönemde şürût (şurût) literatürü, Osmanlı döneminde ise sakk risaleleri, mahkemelerde düzenlenen belgelerin usulünü belirleyerek usul hukukunda biçimsel rasyonelliğin gerçekleştirilmesine hizmet eden araçlar olmuştur. Sakk literatürü, Osmanlı hukuk ilminde bağımsız bir hukuk disiplini olarak gelişmiştir. Osmanlı dünyasında sakk alanının önde gelen isimlerinden Ebüssuûd Efendi, Arapça kaleme aldığı ve büyük etki uyandıran bir sakk risalesi yazmıştır. Bu risale bugün Süleymaniye Kütüphanesi'nde yazma hâlinde bulunmaktadır. Bu çalışmada, Weber ve diğer düşünürlerin İslam hukukunun biçimsel rasyonelliği ya da irrasyonelliğine ilişkin tartışmalarına ışık tutmak amacıyla söz konusu risalenin içeriği incelenecektir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hukuku
• sak
• sukuk
• şürût
• Ebussuud
• yargılama hukuku
• biçimsel rasyonalite

The Documentation in Ottoman Law in the Context of Formel Rationality of Procedural Law: The Sak Treatise of Qadi Ebussud

Öz

Relaying on the Weberian theory some prominent classical orientalists argued that Islamic law is a sacred, rigid and idealistic legal system which was not in touch with social life. Unlike the Western legal system, Islamic law was not a rationalist law ile it had never a formal rationality. But had only a materialistic rationality in itself. This paper argues that this orientalist judgement is highly disputable. Forasmuch as before the Ottoman era the model shurut literatures and in the Ottoman time sakk treatises were the tools of realizing a formal rationality of procedural law through determining the procedure of documentation of dictated in the law courts. Sakk literature as an independent discipline of law in Ottoman scholarship. Ebu's-suud who was a leading figure in the field of sakk in Ottoman world wrote in Arabic a highly influential treatises on sakk The treatises exists in a manuscript form in Sulaymaniye Library. In this paper we will analyze the content of this treatise in order to shed light on the issues discussed by Weber and others regarding the formal rationality/irrationality of Islamic law.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman law
• sakk
• sukuk
• shurut
• Ebu's-suud
• procedural law
• formal rationality

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Akgündüz, Ahmet, "Ebussuud Efendi", DİA, X.
3. Akgündüz, Ahmet, "Osmanlı Hukuk Sisteminin Şerîliği Meselesi ve Kanunnamelerin Şerî Tahlili", XV. ve XVI. Asırları Türk Asrı Yapan Değerler, İstanbul 1997.
4. Ali Haydar, Emin Efendizâde, Dürerü'l-Hukkâm şerhi Mecelleti'l-Ahkâm (ta'rib Fehmi el-Hüseyni), Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, tsz., IV.
5. Ali İbn Bâlî, el-'Ikdü'l-manzûm fi zikri efâdili'r-rûm, Dersaadet Kitabevi, İstanbul, tsz. (eş-Şekâiku'n-numaniyye ile birlikte).
6. Atar, Fahreddin, İslâm Adliye Teşkilatı, Ankara, 1991.
7. Aydın, M. Akif, "Osmanlı Devletinde Mahkeme", DİA, XXVII.
8. Aydın, M. Akif, Türk Hukuk Tarihi, İstanbul, 2005.

9. Bardakoğlu, Ali, "İsbat", DİA, XXII.
10. Bardakoğlu, Ali, "Osmanlı Hukukunun Şerîliği Üzerine", Osmanlı, Ankara 2000, IV.
11. Barkan, Ömer Lütfi, "Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerinin Şerîliği Meselesi", İÜHFM, c. XI/3-4, İstanbul 1945.
12. Bayındır, Abdülaziz, İslâm Muhakeme Hukuku, İstanbul 1986.
13. Baysun, Cavid, "Ebussuud Efendi", İA, IV.
14. Bedir, Murteza, "Oryantalizm ve İslâm Hukuku", İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 4, 2004.
15. Bilmen, Ö. Nasuhi, Hukuk-i İslâmiyye Kâmusu, İstanbul tsz., VIII.
16. Cin, Halil; Akgündüz, Ahmet, Türk-İslâm Hukuk Tarihi, İstanbul 1990, I.
17. Demir, Abdullah, Şeyhülislam Ebussuud Efendi, İstanbul 2006.
18. Düzenli, Pehlül, "Şeyhülislam Ebussuud Efendi: Bibliyografik Bir Değerlendirme", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, sy. 5, 2005.
19. Ebussuud Efendi, Bidâatü'l-Kâdî li İhtiyacihî fi'l-Müstakbel ve'l-Mâzî fi's-Sukûk, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, nr. 3711; Hacı Mahmut Efendi, nr. 6314; Kasidecizâde, nr. 682; Atıf Efendi, nr. 2582.
20. Gerber, Haim, "Osmanlı Hukukunda Şeriat, Kanun ve Örf 17. Yüzyıl Bursa'sı Mahkeme Kayıtları", Hukuk Araştırmaları (çev. Mehmet Akman), VIII, sy. 1-3, İstanbul 1994.
21. Hallaq, Wael B., "Model Shurut Works and The Dialectic of Doctrine and Practice", Islamic Law and Society, 2/2, Leiden 1995.
22. Hassâf, Ebû Bekir Ahmed b. Ömer, Kitâbü Şuruti'l-kebîr, Şurûtü's-sağîr, Kitâbü'l-Mehâdir ve's-Sicillât.
23. Hassâf, Şerhu Edebi'l-kâdî li'l-Hassâf (şerheden Sadrüşşehîd Ömer b. Abdülazîz; nşr. Muhyî Hilal es-Serhân), I-IV, Bağdad 1977.
24. Heyd, Uriel, "Eski Osmanlı Ceza Hukukunda Kanun ve Şeriat" (çev. Selahattin Eroğlu), Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine, Ankara 2002.
25. Heysem b. Süleyman, Ebü'l-Mühelleb, Edebü'l-kâdî (nşr. Ferhân ed-Deşrâvî), Tunus 1970.
26. İbn Rüşd, Ebü'l-Velid Muhammed b. Ahmed, Bidayetü'l-Müctehid (thk. Mâcid el-Hamevî), Beyrut 1995, IV.
27. Imber, Colin, Şeriattan Kanuna: Ebussuud ve Osmanlı'da İslami Hukuk (çev. Murteza Bedir), İstanbul 2004.
28. İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600) (çev. Ruşen Sezer), İstanbul 2008.
29. İnalcık, Halil, Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, İstanbul 2000.
30. Itzkowitz, Norman, Osmanlı İmparatorluğu ve İslâmi Gelenek (çev. İsmet Özel), İstanbul 2002.
31. Johansen, Baber, Contingency in a Sacred Law, Legal and Ethical Norms in the Muslim Fiqh, Brill, Leiden, 1998.
32. Kâsânî, Ebû Bekir Alaeddin, Bedâiu's-Sanâ'i fi Tertibi'ş-Şerâi (thk. Ali Muhammed Muavvez; Adil Ahmed Abdülmevcut), Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1997, VII.
33. Kâtip Çelebi, Keşfü'z-Zünûn (tsh. Ş. Yaltkaya; R. Bilge), Ankara: MEB, 1941, II.
34. Kaya, Süleyman, "Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 3 (5), 2005.
35. Kınalızâde Ali Efendi, Ahlak-ı Alâî (haz. Mustafa Koç), İstanbul 2007.
36. Kuru, B.; Arslan, R.; Yılmaz, E., Medeni Usul Hukuku, Ankara 1994.
37. Leknevî, Abdülhayy, el-Fevâidü'l-behiyye fi terâcümi'l-Hanefiyye, Beyrut 1998.
38. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye.
39. Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, İstanbul 1333, I.
40. Merginânî, Ebü'l-Hasan Burhanüddin, el-Hidâye Şerhu Bidayeti'l-Mübtedî, İstanbul 1986, II.
41. Nev'îzâde Atâî, Hadâiku'l-hakäik fi tekmileti'ş-şakâik, İstanbul 1986.
42. Öğüt, Salim, "Edebü'l-Kâdî", DİA, X.
43. Ortaylı, İlber, "Osmanlı Devletinde Kadı", DİA, XXIV.
44. Ortaylı, İlber, Osmanlı Devletinde Kadı: Hukuk ve İdare Adamı Olarak, Ankara 1994.
45. Pixley, Michael M., "Süleyman's Şeyhülislam", The Turkish Studies Association Bulletin, Bloomington 1982, VI/2.
46. Repp, Richard Cooper, "Osmanlı Bağlamında Kanun ve Şeriat", Sosyal ve Tarihi Bağlamı İçinde İslâm Hukuku (der. Aziz el-Azme; çev. Fethi Gedikli), İstanbul 1992.
47. Schacht, Joseph, An Introduction to Islamic Law, Oxford, 1965.
48. Serahsî, Ebû Bekir Şemsü'l-eimme, el-Mebsût, Beyrut, 1993.
49. Serahsî, Ebû Bekir Şemsü'l-eimme, Usûlü's-Serahsî, Beyrut 1973, I.
50. Serkiz, Orpilyan, Abdülzâde Muhammed Tahir, Mahzenü'l-Ulûm, İstanbul 1308, I.
51. Şeriyye Sicilleri (haz. Ahmet Akgündüz), İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1988, I.
52. Tahavî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. Selamet el-Ezdî, eş-Şurûtu'l-kebîr, eş-şurûtu'l-evsat ve eş-Şurûtu's-sağîr (thk. Ruhi Özcan), y.y., t.y.
53. Taşköprüzâde, Ahmed Efendi, Miftahü's-Saade ve Misbâhü's-Siyâde fi Mevzuati'l-Ulûm (thk. Kamil Bekri; Abdülvehhab Ebü'n-Nur), Kahire: Dârü'l-Kütübi'l-Hadise, 1968, I.
54. Turner, Bryan, Max Weber ve İslam (çev. Yasin Aktay), Ankara, 1997.
55. Udovitch, Abraham L., Partnership and Profit in Medieval Islam, Princeton 1970.
56. Ünal, Halit, "Şurût-Sukûk: İslâm Hukukunda Belge Tanzimi", Diyanet Dergisi, XXII, sy. 3, 1986.
57. Wakin, A. Jeanette, "Written Documents in Islamic Law", Actas IV Congresso De Estudos Arabes E Islamicos, Leiden: E. J. Brill, 1971.
58. Weber, Max, Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology (Almanca'dan çev. Guenther Roth ve Claus Wittich), Berkeley: University of California Press, 1978.
59. Weber, Max, Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu (çev. Zeynep Aruoba), İstanbul, 1997.