Osmanlı Döneminde Mısır'da Hukukî Modernleşme (XIX. Yüzyıl)

Öz

Mısır, Osmanlı Devleti'nin en önemli eyaletlerinden biriydi. Diğer Osmanlı coğrafyalarında olduğu gibi Mısır da XIX. yüzyıla kadar Osmanlı döneminde geleneksel yapısını büyük ölçüde korumuştur. Ancak bu yüzyılın başlarından itibaren Mısır modernleşme sürecinin etkisi altına girmiştir. Modernleşme, hukuk alanında da kendini göstermiştir. Özellikle Mehmed Ali Paşa döneminden itibaren çeşitli meclislerin kurulmasıyla birlikte hukuk sistemindeki bu modernleşmeyi gözlemlemek mümkündür. Bu süreçte farklı mahkemeler oluşturulmuş; geleneksel şer‘iyye mahkemelerinin yanı sıra karma mahkemeler de kurulmuştur. Kanun yapma alanında da Mısır modernleşme süreciyle karşı karşıya kalmıştır. Her ne kadar Mısır Osmanlı Devleti'nin bir eyaleti olsa da, Mısır'daki hukuk reformu merkezî Osmanlı yönetiminden bağımsız olarak kendine özgü bir gelişim seyri izlemiştir. İdari sistem de bu modernleşme sürecinden payını almıştır. Bu çalışma, XIX. yüzyıl Osmanlı Mısırı'nda yasama, idare ve yargı alanlarındaki modernleşmenin temel esaslarını incelemeyi amaçlamaktadır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Mısır Hukuk Tarihi
• Mısır'da Tanzimat
• Tanzimat
• Kanunname-i Hümayun
• Modernleşme

Legal Modernization in Egypt During the Ottoman Period (19th Century)

Öz

Egypt was one of the most important Ottoman provinces. Egypt, as in other Ottoman geography has maintained the traditional structure during the Ottoman period prior to the nineteenth century. From the beginning of this century, Egypt was under the influence of modernization. Modernization also manifested itself in the legal dimension. By the establishment of various councils, especially beginning from the period of Mehmed Ali Pasha, it is possible to observe this modernization in legal system. Different courts were established. In addition to the traditional sharia courts, mixed courts were formed. Egypt was also faced with modernization in the making law. Although Egypt was a province of the Ottoman Empire, Egyptian legal reform continued to follow its own course, independent of the central Ottoman government. Administrative system was also received its share from modernization This essay aims to examine the basis of modernization in legislative, administrative and judicial areas in the XIX century Ottoman Egypt.

Anahtar Kelimeler

• Egyptian Legal History
• Tanzimat in Egypt
• Tanzimat
• Kanunname-i Humayun
• Modernization

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. A. D. Noviçev, "1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu ve Dış Politikadaki Boyutları", çev. Darhan Hıdırali, Tanzimat içinde, Halil İnalcık-Mehmet Seyitdanlıoğlu, 2. baskı, Ankara 2006.
3. Abdurrahman Râfiî, Asru Muhammed Ali, et-tab'atü'l-hâmise, Kahire 1989.
4. Ahmed bin Ebi'd-Diyâf, İthâfu Ehli'z-Zamân bi Ahbâri Mülûki Tûnis ve Ahdi'l-Emân, c. 1/1, Tûnis 1999.
5. Atilla Çetin, Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Mısır Valiliği, İstanbul 1998.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A.AMD., 28/48. A.DVNS.MSR.MHM.d.015 (Mısır Mühimme Defteri 15). A.MKT.MVL., 80/69. HR. MKT., 32/47. İ.MSM., 20/480; 73/2108. İ.MTZ. (05), 12/345; 13/430; 15/501; 18/660; 21/873; 21/895; 33/1895. İ. MVL, 105/2330. Y.A.HUS., 172/75; 198/83. Y.E.E., 122/10; 123/3; 123/6; 123/41.
7. Düstûr, Mısır 1282.
8. Ekmeleddin İhsanoğlu, Mısır'da Türkler ve Kültürel Mirasları, İstanbul 2006.

9. Ekrem Buğra Ekinci, Ateş İstidâsı: İslam-Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü, İstanbul 2001.
10. Ekrem Buğra Ekinci, Osmanlı Mahkemeleri, İstanbul 2004.
11. el-Vekâyiü'l-Mısriyye, No. 61.
12. Enid Hill, "Courts and the Administration of Justice in the Modern Era", The State and its Servants: Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present, ed. Nelly Hanna, Cairo 1995.
13. Fahri Taş, Tanzimat'tan Sonra Yayımlanan Kanûn ve Nizâmnâmeler, Yayınlanmamış çalışma, İstanbul 2000.
14. Gabriel Baer, "Tanzimat in Egypt: The Penal Code", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 26, No. 1, 1963.
15. Halil İnalcık, "Tanzimat'ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler", Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi Üzerinde Arşiv Çalışmaları, İncelemeler, 2. baskı, İstanbul 1996.
16. İsmail Hâmi Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c. 4, İstanbul 1972.
17. J. N. D. Anderson, "Law Reform in Egypt: 1850-1950", Political and Social Change in Modern Egypt, ed. P. M. Holt, London 1968.
18. Jane Hathaway, Osmanlı Mısır'ında Hane Politikaları Kazdağlıların Yükselişi, çev. Nalan Özsoy, İstanbul 2002.
19. Jan Goldberg, "On the Origins of Majalis al-Tujjar in Mid-Nineteenth Century Egypt", Islamic Law and Society, Vol. 6, No. 2.
20. Kanunnâme-i Hümayun, Bulak Matbaası, Kahire 1271.
21. Khaled Fahmy, "Justice, Law and Pain in Khedival Egypt", Standing Trial: Law and the Person in the Middle East, ed. Baudouin Dupret, London 2004.
22. Khaled Fahmy - Rudolf Peters, "The Legal History of Ottoman Egypt: (Introduction)", Islamic Law and Society, Vol. 6, No. 2, 1999.
23. M. Akif Aydın, "Türk Hukuk Tarihçiliği", Türk Hukuk Tarihi Literatürü Dergisi, c. 3, sy. 5, İstanbul 2005.
24. Mark S. W. Hoyle, "The Origins of the Mixed Courts of Egypt", Arab Law Quarterly, Vol. 1, No. 2, 1986.
25. Mehmet Akif Aydın, Türk Hukuk Tarihi, Genişletilmiş 5. baskı, İstanbul 2005.
26. Musa Çadırcı, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, 2. baskı, Ankara 1997.
27. Nâsır el-Ensârî, el-Mücmel fî Tarihi Mısr en-Nizami's-Siyâsiyye ve'l-İdâriyye, Kahire 1993.
28. Nelly Hanna, "Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present: An Introduction", The State and its Servants: Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present, ed. Nelly Hanna, Cairo 1995.
29. Râgıb Râuf - Râuf Ahmed, Mısır Meselesi, İstanbul 1334.
30. Râouf Abbas Hamed, "The Siyasatname and the Institutionalization of Central Administration Under Muhammad Ali", The State and its Servants: Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present, ed. Nelly Hanna, Cairo 1995.
31. Rifâa Râfi et-Tahtâvî, Tahlîsü'l-İbrîz fî Telhîsi Bârîz, Bulak 1849.
32. Rifâa Râfi el-Tahtâvî, Paris Gözlemleri, haz. Cemil Çiftçi, İstanbul 1992.
33. Rudolf Peters, "Islamic and Secular Criminal Law in Nineteenth Century Egypt: The Role and Function of the Qadi", Islamic Law and Society, Vol. 4, No. 1 (1997).
34. Serkiz Karakoç, "Kanun-i Siyasiye-i Mısriye", Külliyat-ı Kavanin.
35. Seyyid Muhammed es-Seyyid Mahmud, XVI. Asırda Mısır Eyaleti, İstanbul 1990.
36. Stanford Shaw, The Financial and Administrative Organization and Development of Ottoman Egypt 1517-1798, Princeton 1962.
37. Sevda Özkaya Özer, Osmanlı Devleti İdaresinde Mısır (1839-1882), Yayınlanmamış doktora tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Elazığ 2007.
38. Subhî Mahmasânî, el-Evdaü't-Teşrîîyye fî'd-Düveli'l-Arabiye, et-tab'atü'r-râbia, Beyrut 1981.
39. Şinasi Altundağ, "Mehmed Ali Paşa", İA, c. 7.
40. Uriel Heyd, "Eski Osmanlı Ceza Hukukunda Kanun ve Şeriat", çev. Selahaddin Eroğlu, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Makaleler, ter. ve der. Ferhat Koca, Ankara 2002.
41. Younan Labib Rizk, "The Development of the Ministerial System in Egypt: 1878-1923", The State and its Servants: Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present, ed. Nelly Hanna, Cairo 1995.