Kapitülasyonların Kaldırılması Sürecine Dair Bibliyografik Bir Deneme: 1909-1927 Yılları Arasında Yazılmış Kapitülasyon Kitapları

Öz

Kapitülasyonlar, gerek uzmanlar gerek tarih meraklı ve okurları nezdinde Osmanlı tarihi çalışmalarının önemli ve tartışmalı gündem maddelerinden birini oluşturmaktadır. Bu konu ahidnâme metinleri, kapitülasyonların hukukî niteliği ve kapsamı, sosyal, iktisadî ve diplomatik etkileri, yüzyıllar boyunca uygulamada devam eden ve değişen unsurlar, kapitülasyonların kaldırılması süreci, bu süreci besleyen muharrikler gibi çok boyutlu bir problemler yumağını karşımıza çıkarır. Türkçe kapitülasyon literatürünün kanaatimizce en önemli ayağını II. Meşrutiyet'in ilanından sonra telif edilmiş kapitülasyon kitapları oluşturur. 1909-1914 yılları arasında -biri tercüme- sekiz kapitülasyon kitabının neşredilmesi dikkate değer bir vakıadır. Osmanlı kapitülasyon literatürü, kapitülasyonların kaldırılması mücadelesinin ve kapitülasyon aleyhtarlığının ürünü olarak vücut bulmuştur. Kapitülasyonların kaldırılması mücadelesi, XIX. yüzyılın ikinci yarısında sonuç vermeğe başlayan Osmanlı hukuk modernleşmesi açısından esaslı bir öneme sahiptir. Bu makalede, kapitülasyonların kaldırılması sürecinde ortaya çıkan kapitülasyon aleyhtarlığı ve bunun etkileri üzerine kısa bir değerlendirmenin ardından, 1909-1927 yılları arasında kaleme alınmış olan on adet kapitülasyon kitabı üzerinden geniş bir literatür taraması ve kapsamlı bir analiz sunulmaya çalışılacaktır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Kapitülasyonlar
• II. Meşrutiyet
• Osmanlı Hukuk Literatürü
• Hukuk Reformları

A Bibliographical Essay on the Process of the Abolition of the Capitulations: Books on the Capitulations Written Between 1909 and 1927

Öz

The concept of the "Capitulations", which is phrased with the synonimous terms "Uhud- Atika" (the ancient agreements), "Uhud-ı Kadime (the privileges of the foreigner which is existed from the time out of mind), "İmtiyazat-ı Kadime" (the privileges which is existed from the time out of mind), Imtiyazat-ı Ahdiye (the ancient privileges of the foreigners), Imtiyazat-ı Ecnebiye (the privileges of the foreigners), Müsaedat-ı Ecnebiye (the permissions for the foreigners) as well, denote the religious, economic and judicial privileges which was given by the Sultan to the foreigners within the scope of the implementation the principle of the eman. Due to the fact that the system of the Capitulation which was implemented by the Ottomans was extended over a long-drawn-out period of time, it includes very diverse problems within its structure. In this article, following a short analysis on the enmity against the Capitulations which was emerged in the process of the abolition of them, and an analysis on the impacts of this enmity, a literature review and a comprehensive analysis of the ten books about the Capitulations which were written between 1909 and 1927 is going to endeavored.

Anahtar Kelimeler

• the Capitulations
• the Second Constitutional Period
• Literature of Ottoman Law
• Legal Reforms

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ahmed Nusret, İmtiyazât-ı Ecnebiye yahud Uhûd-ı Atîka, Dersaadet, Matbaa-i Jirayir Keteon, 1325.
3. Ahmed Reşid, "Kapitülasyon Nedir", Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası, sy. 37, Temmuz-Ağustos 1928.
4. Ahmed Reşid, "Kapitülasyonlar", Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası, sy. 42, Haziran 1929; sy. 44, Eylül-Ekim 1929; sy. 49, Kasım 1930.
5. Ahmed Reşit, Hukuku Umumiye-i Düvel, İstanbul, Hukuk Fakültesi neşriyatından, 1932.
6. Ali Akyıldız, "Kapitülasyonların Osmanlı İktisadî Modernleşmesi Üzerindeki Etkileri", Anka'nın Son Baharı-Osmanlı'da İktisadi Modernleşme ve Uluslararası Sermaye, İstanbul, 2005.
7. Ali Bağış, Osmanlı Ticaretinde Gayrımüslimler: Kapitülasyonlar-Beratlı Tüccarlar-Avrupa ve Hayriye Tüccarları (1750-1839), Ankara, Turhan Kitabevi, 1983.
8. Ali Çankaya, Son Asır Türk Tarihinin Önemli Olayları ile Birlikte Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, Ankara, 1969, II-III.

9. Ali Gündüz Ökçün, "Kapitülasyonlar Hakkında Bab-ı Ali'nin Sefaretlere Gönderdiği 7 Temmuz 1887 Tarihli Muhtıra", Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, XXII/3, Ankara, 1967.
10. Ali Nazif Süruri - S. Talat, Kavânîn Mecmuası: Mecmua-i Malumat-ı Adliyye, İstanbul, Kasbar Matbaası, 1312.
11. Ali Şehbaz, Mufassal Hukuk-ı Düvel, İstanbul, 1325, II.
12. Aslan Gündüz, "İnsan Hakları Derken Yeni Bir Kapitülasyon Rejimine Doğru Mu Gidiyoruz?", Marmara Üni. Avrupa Topluluğu Ens. Av. Araştırmaları Dergisi, VI/1, 1998.
13. Aysel Çelikel - Günseli Öztekin Gelgel, Yabancılar Hukuku, İstanbul, 2008.
14. Bahadır Apaydın, Kapitülasyonların Osmanlı-Türk Adli ve İdari Modernleşmesine Etkisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2009.
15. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahvâl Defterleri (DH.Said.d.), nr. 75/409; nr. 96/281-282.
16. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Adliye Nezareti Sicill-i Ahvâl Defterleri, nr. 003/113.
17. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Maarif Nezareti Mektubî Kalemi Evrakı, nr. 569/7.
18. Bernard Camille Collas, 1864'te Türkiye-Tanzimat Sonrası Düzenlemeler ve Kapitülasyonların Tam Metni, çev. Teoman Tunçdoğan, İstanbul, Bileşim Yay., 2005.
19. Bülent Arı, "Osmanlı Kapitülasyonlarının Tarihçesi ve Mahiyeti", Yeni Türkiye, sy. 32, 2000.
20. Bülent Arı, "İstanbul'da Corps Diplomatique ve Azîz Mahmud Hüdâyî", Azîz Mahmud Hüdâyî Uluslararası Sempozyum Bildirileri 20-22 Mayıs 2005, ed. Hasan Kâmil Yılmaz, İstanbul, 2005.
21. Bülent Arı, Conflicts Between the Dutch Merchants and Ottoman Local Authorities According to Felemenk Ahidname Defteri dated 1091/1680, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1996.
22. Bülent Arı, The First Dutch Ambassador in Istanbul: Cornelis Haga and the Dutch Capitulations of 1612, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2003.
23. Cemil Bilsel, "Medenî Kanun ve Lozan Muahedesi", Medenî Kanunun XV. Yıl Dönümü İçin, İstanbul, 1944.
24. Cemil Bilsel, Devletler Hukuku-Giriş, İstanbul, 1940.
25. Cemil Bilsel, Devletler Hukuku-Birinci Kitap: Devletler, İstanbul, 1941.
26. Cengiz Kallek, "İmtiyâzât", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 2000, XXII.
27. Count Léon Ostrorog, Ankara Reformu, çev. Yusuf Ziya Kavakçı, İstanbul, 1972.
28. Ernst E. Hirsch, "İsviçre Kanunu-Türk Hukuku (1926/1976)", Ankara ve Lozan Arasında: Avrupa Yolundaki Türkiye Üzerine Bir Derleme, der. Max Schweizer, Ankara, 2005.
29. Ernst E. Hirsch, Anılarım-Kayzer Dönemi Weimar Cumhuriyeti Atatürk Ülkesi, Ankara, 1997.
30. "Eski Bir Diplomat", Kapitülasyonlar: Tarihi, Menşei, Asılları, müte. Ali Reşad - İskender, Dersaadet, Kanaat Matbaası, 1330.
31. Fatmagül Demirel, "Kütüphane Raflarında Okuyucusunu Bekleyen Bir Yayın: İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavânîn Mecmuası", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, III/5, 2005.
32. Fraşerli Mehdi, İmtiyazât-ı Ecnebiye'nin Tatbikât-ı Hazırası, Samsun, Matbaa-i Avnizâde Cemil, 1325.
33. Gabriel Noradongyan, Recueil d'Actes Internationaux de l'Empire Ottoman, 4 c., Paris, 1897-1903.
34. Hacer Emir, Kapitülasyonların Kaldırılması, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Bitirme Tezi.
35. Halil Cemaleddin - Hrand Asadur, Ecânibin Memâlik-i Osmaniye'de Haiz Oldukları İmtiyazât-ı Adliye, İstanbul, Hukuk Matbaası, 1331.
36. Halil İnalcık, "İmtiyâzât", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 2000, XXII.
37. Halil İnalcık, "Imtiyazat", The Encyclopaedia of Islam, London, 1971, III.
38. Hasan Akbayrak, Milletin Tarihinden Ulusun Tarihine, İstanbul, 2009.
39. Hasan Fehmi, "Uhûd-ı Atikanın Çare-i İlgâsı", İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavânîn Mecmuası, sy. 1, 31 Mart 1325.
40. Hasan Fehmi, Telhis-i Hukuk-ı Düvel, İstanbul, Matbaa-i Osmaniye, 1300.
41. Hemayak Hosrovyan, Hukuk-ı Hususiye-i Düvel yahud Uhûd, nşr. Hacı Mehmed Talat - Uluborlulu Ahmed Talat, İstanbul, Matbaa-i Hukukiye, 1328.
42. Hemayak Hosrovyan, Kapitülasyonlar, nşr. İlyas, Dersaadet, Kanaat Matbaası, 1331.
43. İbrahim Hakkı Paşa, "Kapitülasyonlar yahut Uhûd-ı Kadîme", İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavânîn Mecmuası, sy. 13-24.
44. İbrahim Hakkı Paşa, Medhal-i Hukuk-ı Beyne'd-Düvel, İstanbul, Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303.
45. İbrahim Hakkı Paşa, Tarih-i Hukuk-ı Beyne'd-Düvel, İstanbul, Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303.
46. İbnü'r-Refet Mehmed Memduh, Kapitülasyon (Capitulations) yahud Memâlik-i Osmaniye'de Ecnebilerin Hâiz Olduğu İmtiyazât, Dersaadet, Matbaa-i Ahmed İhsan, 1327.
47. İbnü'r-Refet Mehmed Memduh, Hukuk-ı Esasiye ve Şerh-i Kanun-ı Esasi-i Osmanî, Dersaadet, 1326.
48. İbnü'z-Ziya, "Muahedâtımız: Kapitülasyonların Tarihi", İstişare, nr. 1, 4 Eylül 1324 - nr. 21, 5 Şubat 1324.
49. İsmail Kara, Din ile Modernleşme Arasında-Çağdaş Türk Düşüncesi'nin Meseleleri, İstanbul, 2003.
50. İsmail Kara, İslâmcıların Siyasî Görüşleri-Hilafet ve Meşrutiyet, İstanbul, 2001, I.
51. İsmail Kara, "Kendimizi Tanıyalım lâkin Avrupa'yı Daha Fazla...", Aramakla Bulunmaz içinde, İstanbul, 2006.
52. M. Macit Kenanoğlu, "The Capitulations and the Ottoman Legal System (Qadis, Consuls and Beratlis in the 18th. Century), Maurits H. Van den Boogert, Brill (Leiden-Boston), 2005", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 2, 2006 Güz.
53. Mahmud Esad Bozkurt, Du Regimes des Capitulations Ottomanes, Doktora Tezi, Freiburg Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1918.
54. Mahmud Esad Bozkurt, Devletler Arası Hak-Hukuku Düvel, Ankara, Recep Ulusoğlu Basımevi, 1940.
55. Mardinîzâde Ebulula, "Hukuk: Muhtelit Mahkemeler", Sırat-ı Müstakim, sy. 11, 23 Teşrinievvel 1324.
56. Mardinîzâde Ebulula, "Hukuk: Hukuk Mezunları", Sırat-ı Müstakîm, sy. 16, 16 Zilkade 1326.
57. Mebusan Meclisi Tutanakları / Kont Léon Ostrorog, Pour la Réforme de la Justice Ottomane (Atıfta Bulunan: Tahir Taner, Kapitülasyonlar Nasıl İlga Edildi?).
58. Mehmed Fahreddin, "İnkılab-ı Esasî ve İstiklâl-i Hakikî", Sebilürreşâd, XII/310, 4 Eylül 1330.
59. Mehmed Emin Elmacı, II. Meşrutiyet'ten Lozan'a Kapitülasyonlar, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İzmir, 2001.
60. Mесmиа-і Muahedât, c. I-II, İstanbul, Hakikat Matbaası, 1294; c. III, İstanbul, Cerîde-i Askeriye Matbaası, 1297; c. IV-V, İstanbul, Cerîde-i Askeriye Matbaası, 1298.
61. Mizancı Murad, "Müdahalât-ı Ecnebiyyeyi Men' İçin En Kısa Tarik", Mizân, nr. 34, 9 Haziran 1887.
62. Mizancı Murad, "Şehadetnameliler", Mizân, nr. 59, 23 Ağustos 1888.
63. Muhammet Emin Külünk, Kapitülasyonların Kaldırılması (1914), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006.
64. Mübahat S. Kütükoğlu, "Ahidnâme", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, 1988, I.
65. Namık Kemal, Bütün Makaleleri-Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri, haz. Nergiz Yılmaz - İsmail Kara, İstanbul, 2005, I.
66. Nazif Süruri, Asıl Kurtuluş Günü: Kapitülasyonların İlgâsı-24 Temmuz 1923 Lozan Muahedenamesi, İstanbul, Sanayi-i Nefîse Matbaası, 1927.
67. Nazif Süruri, İzahlı Hukuk Usûl-i Muhakemeleri Kanunu ve Sulh Hakimleri Kanunu'nun Mer'i Olacak Mevâdd-ı Cezaiye Kısmı, İstanbul, Ahmed Kâmil Matbaası, 1927.
68. Nazmi Nuri - Ahmed Raif, Mufassal Gümrük Kanunu Şerhi, İstanbul, 1927.
69. Necdet Kurdakul, Osmanlı Devleti'nde Ticaret Antlaşmaları ve Kapitülasyonlar, İstanbul, Döler Neşriyat, 1981.
70. Nihat Erim, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, c. 1: Osmanlı İmparatorluğu Andlaşmaları, Ankara, TTK Basımevi, 1953.
71. Osman Nebioğlu, Die Auswirkungen der Kapitulationen auf die Türkische Wirtschaft, Leipzig, 1941.
72. Osman Sermed, Hukuk-ı Umumiye-i Düvel, Selanik, 1324, I.
73. Ozan Arslan, "I. Dünya Savaşı Başında Kapitülasyonların İttihad ve Terakki Yönetimi Tarafından Kaldırılması ve Bu Gelişme Karşısında Büyük Güçlerin Tepkileri", Sakarya Fen Edebiyat Dergisi, X/1, Haziran 2008.
74. Örikağasızâde Hasan Sırrı, Hukuk-ı Hususiye-i Düvel, İstanbul, Mahmud Bey Matbaası, 1324.
75. Örikağasızâde Hasan Sırrı, Sultan Abdülhamit Devri Hatıraları ve Saray İdaresi, haz. Ali Adem Yörük, İstanbul, Dergâh Yay., 2007.
76. Ömer Lütfi Bey, el-İmtiyazâtü'l-Ecnebiyye, Matbaatü'ş-Şa'b, Mısır, 1322.
77. Pirîzâde İbrahim Beyefendi Komisyonu, "Kapitülasyonların ilgası lüzumuna dair Adliye Nezareti'nden Sadaret'e yazılan 23 Ağustos 1330 tarihli tezkere" (Atıfta Bulunan: Tahir Taner, Kapitülasyonlar Nasıl İlga Edildi?).
78. Reşat Ekrem Koçu, Osmanlı Muahedeleri ve Kapitülasyonlar 1300-1920 ve Lozan Muahedenamesi-24 Temmuz 1923, İstanbul, Muallim Halit Kitaphanesi, 1934.
79. Rumbeyoğlu Fahreddin - Mehmed Nabi, Gümrük Resminin Yüzde Onbeşe İblağı, Ecnebi Postaları ve Kapitülasyon, İstanbul, Matbaa-i Âmire, Hariciye Nezâreti Neşriyatı, 1334.
80. Sergey Goryanof, Rus Arşivlerine Göre Boğazlar ve Şark Meselesi, çev. Ali Reşad - İskender, İstanbul, Ötüken Yay., 2006.
81. Tahir Taner, "Kapitülasyonlar Nasıl İlga Edildi?", İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Devletler Hususi Hukuku Ord. Profesörü Muammer Raşit Seviğ'e Armağan'dan ayrı baskı, İstanbul, 1956.
82. Tahir Taner, "Lozan Muahedesi ve Kapitülasyonların İlgası", İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, VII/4, 1941.
83. Testa, Baron de, Recueil des Traités de la Porte Ottomane avec les Puissances Étrangères, 11 c., Paris, 1864-1911.
84. Turgut Işıksal, "Kapitülasyonlar-Lozan'da İngiliz Heyetine Verilen Gizli Raporun Tam Metni", Belgelerle Türk Tarihi Dergisi-Dün/Bugün/Yarın, sy. 34, Temmuz 1970; sy. 35, Ağustos 1970; sy. 36, Eylül 1970.
85. Uluslararası Hakemlik Komisyonu / Bozkurt-Lotus Davası Tutanakları (Atıfta Bulunan: Mahmut Esat Bozkurt, Osmanlı Kapitülasyonları Rejimi Üzerine).
86. Vakanüvis Abdurrahman Şeref, "Hasan Fehmi Paşa", Musavver Nevsal-i Osmanî, İstanbul, 1326.
87. Yanis Saner Gönen, Osmanlı İmparatorluğunda Yabancıların Adli Ayrıcalıkları, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 1998.
88. Yararlanılan Klasik Batı Literatürü: Féraud Giraud - Louis Joseph Delphin, Louis Joseph Delphin, Ferdinand Pogés, Auguste Benoit, Saint Priest, Charriére, De Flassan, Octave Teissier (Atıfta Bulunan: "Eski Bir Diplomat", Kapitülasyonlar: Tarihi, Menşei, Asılları).
89. Yusuf Kemal Tengirşenk, Vatan Hizmetinde, İstanbul, 1967.
90. Yusuf Z. Binatlı, "Medeni Kanunumuzun Yürürlüğe Girişinin 38. Yıldönümü Münasebetile: Medenî Kanunun Kabulü Karşısında Yunanistan", Emre, sy. 6, 15 Ekim 1964.
91. Zeki Arıkan, "1536 Kapitülasyonları ve Cumhuriyet İdeolojisi", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, XXIV/37, Ankara, 2005.
92. Zeki Arıkan, "Mahmut Esat Bozkurt ve Kapitülasyonlar", Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, II/4-5, İzmir, 1995.
93. Zeki Arıkan, "Kitabiyat: Mehmet Emin Elmacı, İttihat-Terakki ve Kapitülasyonlar, Homer Kitabevi, İstanbul, 2005", Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, V/13, 2006 Güz.
94. Zekeriya Türkmen, "Osmanlı Devletinde Kapitülasyonların Uygulanışına Toplu Bir Bakış", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, LI/2, 2002.