Osmanlı Dönemi Nuküllü Fetvâ Mecmuaları

Öz

Osmanlı döneminde şeyhülislamların vermiş oldukları fetvâlar genellikle fetvâ emînleri ve müsevvidler tarafından derlenip bir araya getirilmiştir. Şeyhülislamların fetvâlarına kaynak göstermek zorunda olmamaları sebebiyle fetvâların aslında olmayan deliller, fıkıh ve fetvâ kitaplarından ibareleri aynen muhafaza edilerek, yine başkaları tarafından fetvâların hizalarına, sayfa kenarlarına kaydedilmiştir. Bu çalışmayı yapanlar da çoğu kere, fetvânın hazırlanışında katkıları büyük olan fetvâ emînleri olmuştur. Bu literatürde bir fetvâ mecmuasına nukûl çıkarıldıktan sonra, fetvâların kaydedilmeyerek, sadece nukûlün yer aldığı eserlerin meydana getirildiği de görülmektedir. Makalemizde öncelikle Fetvâhâne tarafından muteber kabul edilen dört fetvâ mecmuası (Fetâvâ-yı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, Behcetü'l-fetâvâ ve Netîcetü'l-fetâvâ) üzerinden nuküllü fetvâ mecmualarının oluşum süreci ve nukûllerinin özellikleri hakkında bilgiler vereceğiz. Bilahare aileyle ilgili konular bazında bu eserlerin nukûlünde en sık kullanılan kaynaklardan hareketle, bu dönemde fıkıh alanında muteber kabul edilen eserlerin neler olduğuna işaret edeceğiz. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Fetvâ
• Fetvâ mecmuası
• Nukûl
• Fetâvâ-yı Ali Efendi
• Fetâvâ-yı Feyziyye
• Behcetü'l-fetâvâ
• Neticetü'l-fetâvâ

The Fatwa Collections with Nuqul in the Ottoman Period

Öz

The fatwas given by şeyhülislams in Ottoman period were usually collected and gathered together by fatwa emînis and müsevvids. Because şeyhülislams did not have to cite their resources in their fatwas, the evidence not found in the actual fatwas were recorded in the line of fatwas, edges of the pages again by other people while their phrases in the books of figh and fatwa were protected. Those who made this study were most of the times the fatwa emînis whose contributions to the preparation of fatwas were great. It is also observed in this literature that once nuqul is created for a fatwa collections, then not recording any more fatwas, the works including only nuquls were produced. We will present information about the making period of fatwa collections including nuqul and the characteristics of their nuquls on the basis of the four fatwa collections accredited by the Fatwahane (Fetâvâ-yı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, Behcetü'l-fetâvâ ve Neticetü'l-fetáva) Later on, we will point out what the works regarded as estimable in the field of figh in this period were, taking as point of departure the resources most frequently used in nuquls of these works on the basis of subjects related to family.

Anahtar Kelimeler

• Fetvâ
• Fetvâ mecmuası
• Nukûl
• Fetâvâ-yı Ali Efendi
• Fetâvâ-yı Feyziyye
• Behcetü'l-fetâvâ
• Neticetü'l-fetâvâ

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ali Himmet Berki, "Osmanlı Türklerinde Yüksek İftâ Makamı", Diyanet Dergisi, IX, Kasım-Aralık, 1970, 102-103. sayı.
3. Ankaravî Mehmed Efendi, Fetâvâ-yı Ankaravî.
4. Bursevî Mehmed b. Abdulhalim, Nukûlü Fetâvâ-yı Yahya Efendi.
5. Çeşmîzâde Esad Efendizade Mehmed Hâlis, Hulâsatü'l-ecvibe, İstanbul: Bosnevî Hacı Muharrem Efendi Matbaası, 1289/1872.
6. Dobraća, "Mehmed Refik - Efendi Hadžiabdić Šejhul-Islam", Anali GHB, V-VI.
7. Ekrem Buğra Ekinci, Ateş İstidâsı: İslam-Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü, İstanbul, 2001.
8. Ekrem Buğra Ekinci, Osmanlı Mahkemeleri, İstanbul, 2004.

9. Gedizli Hafız Mehmed Efendi, Feyzü'l-kerîm fî nukûli Fetâvâ Abdurrahim.
10. Gedizli Hafız Mehmed Efendi, Nukûlü Fetâvâ-yı Ali Efendi.
11. Handžić, Mehmed, Književni Rad Bosansko-Hercegovačkih Muslimana, Sarajevo, 1934.
12. Hezarfen Hüseyin Efendi, Telhîsü'l-beyân fi Kavânîn-i Âl-i Osmân, Haz. Dr. Sevim İlgürel, Ankara, 1998.
13. İlmiye Salnâmesi.
14. M. Tayyip Okiç, "Antepli Fakih Mustafa Said Efendi", İslam Düşüncesi Dergisi, I, 5. Sayı, İstanbul, 1388/1968.
15. Minkârizâde Ataullah Mehmed Efendi, Fetâvâ-yı Ataullah.
16. Mustafa b. Bâlî b. Süleyman el-İstanbûlî, Mîzânü'l-fetâvâ yü'rafü bihî el-müftâ bih.
17. Mustafa b. eş-Şeyh Mehmed, Nûru'l-fetâvâ / Nukûlü'l-Fetâvâ.
18. Ömer Nasuhi Bilmen, Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu.
19. Şabanović, Hazim, Književnost Muslimana bih na Orijentalnim Jezicima, Sarajevo, 1973.
20. Şahin, Mustafa, "İslam Hukukunda Fetva ve Osmanlı Dönemi Fetva Mecmuaları", (Yayınlanmamış Doktora Tezi), 2000.
21. Şükrü Özen, "Osmanlı Dönemi Fetva Literatürü", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Türk Hukuk Tarihi, III, sayı 5, 2005.
22. Uriel Heyd, "Osmanlı'da Fetva Müessesesinin Bazı Tezahürleri (III Levha İle Birlikte)", çev. Fethi Gedikli, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Makaleler içinde, Tercüme ve derleme: Ferhat Koca, Ankara, 2002.
23. Yazma Belge Referansları:
24. Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi, nr. 1080, nr. 1179.
25. Beyazıd Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, nr. 1502, nr. 1577; Beyazıd Bölümü, nr. 2772.
26. Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar Bölümü, nr. 576, nr. 2470, nr. 3829, nr. 3833, nr. 3878.
27. İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi, nr. 72, nr. 139, nr. 142-143, nr. 185, nr. 316, nr. 332, nr. 336, nr. 338.
28. Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi, Raşid Efendi, nr. 000380.
29. Konya Karatay Yusufağa Kütüphanesi, nr. 4791, nr. 7613.
30. Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, nr. 1599/1, nr. 1622/1.
31. Milli Kütüphane, Yazmalar Koleksiyonu, nr. 400, nr. 1509; Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu, nr. 1044, nr. 4923.
32. Sermet Çifter Kütüphanesi, nr. 034025.
33. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, nr. 1594; İzmir, nr. 251; Serez, nr. 1113, nr. 1146; H. Hüsnü Paşa, nr. 498; Süleymaniye, nr. 000663; Fatih, nr. 2386, nr. 2487; Yazma Bağışlar, nr. 003403-1, nr. 3906; Esad Efendi, nr. 576, nr. 1029, nr. 1031, nr. 1062, nr. 1112; Laleli, nr. 1267; Yozgat, nr. 325; A. Tekelioğlu, nr. 372; Nafiz Paşa, nr. 869; Pertev Paşa, nr. 222; Yeni Cami, nr. 000675; Şehid Ali Paşa, nr. 000944.