Osmanlı Hukukunda Faili Bilinmeyen İtlâf Durumlarında Öngörülen Ortak Sorumluluğun Hukuki Niteliği

Öz

İslam hukuku, mala yönelik haksız fiilleri iki tür olarak kabul etmektedir: haksız iktisap (haksız zapt) ve iki kısma ayrılan tahrip. Haksız iktisap, bir kimsenin başkasına ait bir malı onun izni olmaksızın alması ve elinde tutmasıdır. Doğrudan tahrip, bir şeyin bizzat bir kişi tarafından yok edilmesidir. Bu fiili gerçekleştiren kişiye fiilin doğrudan faili (mübâşir) denir. Dolaylı tahrip ise bir şeyin yok olmasına sebep olmaktan ibarettir. Böyle bir fiili gerçekleştiren kişiye ise tahribe sebep olan kişi (mütesebbib) adı verilir. Fıkıh kitaplarında ve modern çalışmalarda, faili bilinmeyen mal tahriplerinde tazmin sorumluluğuna ilişkin ortak sorumluluk düzenlemesine rastlanmamaktadır. Öte yandan kasâme uygulaması da mallar ve hayvanlar bakımından uygulanmamaktadır. Bu açık duruma rağmen Tanzimat döneminden sonra Osmanlı idarecileri, kasâme düzenlemesinin kapsamını ve niteliğini genişletme eğilimi göstermişlerdir. Köylülerin kundaklama olayları sonucunda meydana gelen zararlarının tazmini amacıyla 1867 ile 1902 yılları arasında sekiz adet ferman/yönetmelik niteliğinde düzenleme yayımlanmıştır. Bu çalışmada, faili bilinmeyen bir kimse tarafından gerçekleştirilen tahrip fiilinden doğan bu tür ortak tazmin sorumluluğunun hukukî niteliği incelenecektir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Kasâme
• haksız fiil
• itlaf

Legal Characteristic of Common Liability for Compensation of Anonymous Destruction of Property in Ottoman Law

Öz

Islamic law recognizes two types of torts towards property: Wrongful appropriation and destruction which is divided into two parts. Wrongful appropriation consists of taking and keeping the property of another, without that person's permission. Direct destruction consists of the destruction of a thing by a person himself. The person destroying the thing is called the actual doer of the act (mubashir). Indirect destruction consists of being the cause of the destruction of a thing. The person performing such act is called the person causing the destruction (mutesebbib). There is no record in fikh books and modern essays relating to common liability for compensation of anonymous destruction of property. On the other hand, qasāma application is not carried out for goods and animals. In spite of this clarity, after Tanzimat period, the Ottoman administrators had some tendency to extend the scope and nature of qasāma regulation. To indemnify villager's damages occurred in arson cases, eight decrees were promulgated between 1867 and 1902. In this essay, the legal characteristic of that kind of common liability for compensation of destruction by an unknown doer will be examined.

Anahtar Kelimeler

• Qasāma
• tort
• destruction

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH TMIK.S., dosya no: 50, gömlek no: 18.
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH MUI, dosya no: 45/2, gömlek no: 29; dosya no: 55/1, gömlek no: 37; dosya no: 63, gömlek no: 2.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH.ID, dosya no: 146/2, gömlek no: 7.
5. Düstur, I. Tertip, Ankara 1941, c. VII.
6. Düstur, I. Tertip, c. VI.
7. Hayrettin Karaman, Mukayeseli İslam Hukuku, c. II, İstanbul 1982.
8. İbn Abidîn, Reddü'l-muhtar, Beyrut 1994, c. X.

9. Kâsânî, Bedâiu's-sanâi fi tertibi'ş-şerâi, Beyrut 1996, c. VII.
10. M. Akif Aydın, "Eski Hukukumuzda Bir Haksız Fiil Türü Olarak İtlaf", İslâm ve Osmanlı Hukuku Araştırmaları, İstanbul 1996.
11. M. Akif Aydın, "İslâm Hukukunda Gasp", İslâm ve Osmanlı Hukuku Araştırmaları, İstanbul 1996.
12. M. Akif Aydın, "İtlaf", DİA, XXIII.
13. M. Akif Aydın, "Gasp", DİA, XIII.
14. Mehmet Akman, "Osmanlı Hukukunda Kasâme", TÜRKLER, Ankara 2002, c. 13.
15. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye.
16. Ö. Nasuhi Bilmen, Hukuki İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, İstanbul ty, c. III.
17. Patricia Crone, "Jahili and Jewish Law: The Qasama", Jerusalem Studies in Arabic and Islam, 4 (1984).
18. Rudolf Peters, "Murder in Khaybar: Some Thoughts on the Origins of the Qasama Procedure in Islamic Law", Islamic Law and Society, 9-2 (2002).
19. Sarkis Karakoç, Külliyât-ı Kavânîn, TTK Kütüphanesinde yazma, belge no: 1531, 4767.
20. S. S. Beyyumi, el-Kasame ve ahkâmuha fi'ş-şeriati'l-islâmiyye, Kahire 1990.
21. Yavuz Sultan Selim Han Kanunnamesi / Aydıneli Siyasetnamesi / Kanuni'nin Umumi Kanunnamesi (Atıfta Bulunan: Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri).