XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kredi İlişkilerinin Hukuki Boyutu

Öz

Bireylerin toplumsal hayat içerisinde zaman zaman borç alma ihtiyacı duydukları iyi bilinen bir gerçektir. Bu durum, tarihin her döneminde bazı kişi ve kurumların belirli bir faiz geliri elde etmek amacıyla borç verme alanında uzmanlaşmasına yol açmıştır. Ancak faiz almak, bütün tek tanrılı dinler tarafından yasaklanmıştır. Buna bağlı olarak, İslamî ilkelere sıkı bağlılıklarıyla tanınan Osmanlı ulemasının, faizin her türünü açık ve kesin ifadelerle yasakladığı görülmektedir. Bununla birlikte, toplumun artan borçlanma ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla, dinî öğretilerden belirli ölçüde sapmaların (hiyel-i şer‘iyye) ulema tarafından meşrulaştırıldığı da görülmektedir. XVIII. yüzyıldaki gelişmeler dikkate alındığında, muâmele-i şer‘iyye ve bey‘ bi’l-istiğlâl, dinî referanslarla meşrulaştırılan bu tür uygulamaların en yaygın biçimlerini oluşturmuştur. Bu uygulamalar aracılığıyla, gerek kişiler gerekse kurumlar, borç verme işlemlerinde başlangıçta verilen ana para miktarının %15’ini aşmamak üzere bir fazlalık geliri elde edebilmişlerdir. Borç verilen miktar esas alınarak elde edilen bu tür bir fazlalığın kolaylıkla bir sömürü aracına dönüşebileceği düşünülebilir. Bu noktada, ulemanın muâmele-i şer‘iyye, bey‘ bi’l-istiğlâl ve benzeri uygulamaları denetim altında tuttuğu ve bunların sömürü araçlarına dönüşmesini engellemek amacıyla düzenlediği anlaşılmaktadır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı toplumu
• kredi
• muamele-i şer'iyye
• bey' bi'l-istiğlâl

Legal Dimension of Credit Relations in the 18th Century Ottoman Society

Öz

It is a well known fact that individual human beings occasionally feel the need to borrow in social life. This state of affairs has let to the emergence of individuals and institutions in every epoch of history professionalizing in the field of lending money on the basis of some interest revenue. However, receiving interest was banned by all monotheist religions. Accordingly, it was observed that the Ottoman Ulema, renown with their strict loyalty to Islamic principles, have banned all forms of interest with clear and unambiguous statements. However, it was also observed that certain deviations from religious teachings (hila-i shari'yye) were legitimized by the Ulema in order to meet the rising borrowing needs of the society. As far as developments in the 18th century are concerned, "muamala-i shari'yye" and "bay bi'l-istiglâl" constituted the most commonly applied forms of such deviations legitimized with religious references. Through these practices, every individual and institution from A to Z could have acquired a surplus income up to but not exceeding 15% of the original amount extended in lending arrangements. It is conceivable that the practice of receiving a surplus on the basis of the lent amount could easily turn into a means of exploitation. On this point, it appears that the Ulema had kept practices such as "muamale-i shari'yye", bay bi'l-istiglâl etc. under control and regulated them to prevent their transformation into means of exploitation.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman society
• credit
• muamela-i shar'iyya
• bay bi'l-istiglâl

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ahmet Cevdet, Risaletü'l-vefâ, vr. 8a-12b, yazma, ty. (Beyazıd Devlet, Veliyüddin Ef. 3337)
3. Akatzâde, Abdurrahim b. İsmail b. Mustafa Akif el-Amasî, Mecelletü'l-mehakim, vr. 294b, 295a, 343b, yazma, ty. (Süleymaniye, Kasidecizâde 274)
4. Ataullah Mehmed Ef., Mecmûa-i Atâiyye, vr. 132a, 163a, 163b, müst. Ali b. Yahya, yazma, İstanbul 1140 (Süleymaniye, Esad Ef. 920)
5. Aydınî, Muhammed b. Hamza, er-Risaletü fi bey'i'l-îne (1103/1691), vr. 24b-26b, 28a, 281b, müst. Halil b. Murad, yazma, yy. 1146 (Süleymaniye, Tırnovalı 1231/2; Süleymaniye, Yazma Bağışlar 1269)
6. Benderî, Kasım, el-Vakıatü'l-kebiratü'l-Giridiyye, vr. 132a, 132b, 145a, b, 146b, 248b, yazma, İstanbul 1198 (İstanbul Müftülüğü Ktp. 162)
7. Colin Imber, Şeriattan Kanuna, Ebussuud ve Osmanlı'da İslami Hukuk, s. 156, çev. Murteza Bedir, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2004
8. Dürrî Mehmed Efendi, Dürretü'l-beyza fi Beyani Ahkami'ş-Şerîati'l-garra, vr. 323b, 324a, 324b, ter. Dürrîzâde Mustafa Efendi, yazma, yy. ty. (Süleymaniye, Pertev Paşa 215)

9. Dürrîzâde, es-Seyyid Mehmed Arif Efendi, Netîcetü'l-fetâvâ, s. 269, 271, 496, 497, ter. Seyyid Hafız Mehmed el-Gedusî, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1265
10. Ekrem Buğra Ekinci, İslam Hukukunda Değişmenin Sınırı, s. 130, 131, Arı Sanat Yayınevi, İstanbul 2005
11. Erol Özvar, Osmanlı Maliyesinde Malikane Uygulaması, s. 171-176, Kitabevi, İstanbul 2003
12. Erzurumî, Abdurrahman Efendi b. Hacı Mustafa, Sefinetü'l-fetâvâ (1216/1801), vr. 100a, 100b, 110a, 110b, 112a, b, müst. Ali b. Ahmed el-Ofî el-Paçanî, yazma, İstanbul 1254 (İstanbul Müftülüğü Ktp. 162, 169)
13. Erzurumî, Kadızâde Muhammed Arif b. Muhammed, Bahru'l-fetâvâ, vr. 164a, 165a, 165b, 166a, 258a, 258b, 259a, müst. Ahmed b. Muhammed, yazma, Erzurum 1168 (Süleymaniye, Hamidiye 605)
14. Evliyazâde, Ali b. İbrahim, Melceü'l-müftîn fi Vâkıati'l-müsteftîn, vr. 382b, 383a, 383b, 384a, 404b, yazma, ty. (İstanbul Ü. Merkez, T3218)
15. Feyzullah Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, s. 248, 274, 275, 446, Darü't-Tıbaati'l-Amire, İstanbul 1266
16. Halil Çizakça, İslam Dünyasında ve Batıda İş Ortaklıkları Tarihi, s. 117, çev. Şehnaz Layıkel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1999
17. Halil Sahillioğlu, Muamele-i Şer'iyye, s. 11, İktisat Dergisi, sy. 164, Şubat 1978
18. Hamdi Döndüren, Günümüzde Vakıf Meseleleri, s. 101, Erkam Yayınları, İstanbul 1998
19. İsmail Kurt, Para Vakıfları Naziriyat ve Tatbikat, s. 170, Ensar Neşriyat, İstanbul 1996
20. İsmail Otar, Üsküdar Hace Hasna Hatun Mescidi ve Arslanağa Çeşmesi Vakıflarının H. 1197 Yılı Muhasebe Kayıtları ve Faiz Konusu, s. 22, 28, Lebib Yalkın Yayımları, İstanbul 1999
21. Mandaville, Jon E., Faizli Dindarlık: Osmanlı İmparatorluğunda Para Vakfı Tartışması, s.129, çev. Fethi Gedikli, Türkiye Günlüğü, sy. 51, yaz 1988.
22. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, md. 118, 119
23. Mostarî, Ahmed b. Muhammed, Fetâvâ-yı Ahmediyye fi Şer'iati'l-Muhammediyye, vr. 68a, 123b, 214b, müst. Sohta Abdullah b. Mustafa Efendi, yazma, İstanbul 1186 (Süleymaniye, Kasidecizâde 290)
24. Muhammed b. Mustafa İbnü'l-Mukayyid, Nukûlü'l-Fetâvâ li-Ali Efendi, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 001031
25. Musazâde, Mehmed b. Abdullah, Tuhfetü'l-kitab (Sakk-i Musazâde), vr. 51a, 52a, 59a, b, 87a, 125b, yazma, yy. 1199 (Süleymaniye, İzmir, 782)
26. Neşet Çağatay, Osmanlı İmparatorluğunda Faizin Devletçe Düzenlenmesi ve Kontrolü, s. 97, Güncel Konular Üzerine Makaleler, TTK, Ankara 1994
27. Neşet Çağatay, Osmanlı İmparatorluğunda Riba-Faiz Konusu Para Vakıfları ve Bankacılık, s. 51, Vakıflar Dergisi, sy. 9, 1971
28. Nûman Ef., Debbağzâde, Fetava'n-Nûmâniyye, vr. 89b, 90a, 90b, 111b, 112a, b, 187b, 188a, b, yazma, İstanbul 1215 (Süleymaniye, Esad Ef. 1080)
29. Nûman Ef., Debbağzâde, Tuhfetu's-sukûk (1214/1799), s. 113, 114, Darü't-Tıbaati'l-Aliye, İstanbul 1259
30. Ö. Lütfi Barkan - E. Hakkı Ayverdi, İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546) Tarihli, s. XXXII, Baha Matbaası, İstanbul 1970
31. Seydişehrî, Mahmud, Şerh-i Bey' ve Şira (h. 1142), vr. 136b, 137a, 139a, yazma, yy. 1157 (M. Ü. İlah. Fak. Ktp. yazmalar 129)
32. Seyyid İbrahim Edhem b. Kadızâde Muhammed Arif, Nehriyyetü'l-fetvâ, vr. 207b, 258b, yazma, ty. (İstanbul Ü. Merkez, T1590)
33. Sunullah b. Ali, Mecmua-i Mesail-i Fıkhiyye, vr. 200a, 201b, yazma, ty. (Süleymaniye, Aşir Ef. 403)
34. Süleyman Uludağ, İslamda Faiz Meselesine Yeni Bir Bakış, s. 165, Dergâh Yayınları, İstanbul 1988
35. Şânizâde, Mehmed Sâdık b. Mustafa, Bedâyiu's-sukûk (1205/1790), s. 281, 283, 284, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1284
36. Şerifzâde, Ataullah Mehmed Efendi, Revâyihu'z-zekiyye fi Fihrisi'l-fetava't-Türkiyye, s. 210, 233, 234, yazma, ty. (İstanbul Ü. Merkez, T3244)
37. Tahsin Özcan, Osmanlı Para Vakıfları Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği, s. 61, TTK Basımevi, Ankara 2003
38. Tarikatçı Emir, Şeyh Mustafa b. Abdullah Efendi, Tebyînü'l-merâm, vr. 74a, 74b, 75a, 75b, 76a, müst. Seyyid Mehmed b. Ahmed, yazma, yy. 1166 (Süleymaniye, H. Hayri H. Abdullah Ef. 186)
39. Tosyevî, Osman b. Mehmed, Fevâidü'l-fetava'l-Osmaniyye, vr. 116b, 129b, 130a, 130b, 240a, yazma, ty. (İstanbul Müftülüğü Ktp. 310)
40. İstanbul Ahkâm Defterleri: nr. 1/722, nr. 1/780, nr. 2/374, nr. 3/1085, nr. 3/1284, nr. 4/446, nr. 5/707, nr. 5/855, nr. 5/983, nr. 6/191, nr. 6/715, nr. 7/1024, nr. 7/1132, nr. 8/143, nr. 8/286, nr. 8/559, nr. 8/664, nr. 8/929, nr. 9/54, nr. 9/223, nr. 11/170, nr. 11/325, nr. 11/437, nr. 11/553, nr. 12/353, nr. 12/761, nr. 12/773, nr. 13/349, nr. 14/73, nr. 16/393.
41. Rumeli Kazaskerliği Sicilleri: nr. 310/4b-2, 90b-1; nr. 311/10b-3, 21a-2, 24a-1, 24b-2, 48a-1, 52a-1, 76b-1, 80b-2, 97a-2, 97b-3; nr. 312/19a-1, 41a-3, 58b-3, 89a-1; nr. 329/13a-2, 40a-2, 45b-3, 63b-1.
42. Kısmet-i Askeriye Sicilleri: nr. 626/5b-2, 10b-1, 12a-2, 15a-1, 17b-2, 18a-4, 20b-1.
43. Darbhane Defterleri: nr. 126/136a-2.
44. Maliye Defterleri (D. BŞM): nr. 2590, nr. 2617.
45. Osmanlı Arşivi Kataloğu (Cevdet Tasnifi): Cevdet İktisat 569; Cevdet Adliye 487, 656; Cevdet Maliye 31042; Cevdet Darbhane 255, 1041, 1152.