Klasik Dönem Osmanlı Ceza Hukukunda Yargılama ve Toplumsal Yapı

Öz

Osmanlı ceza hukuku, diğer hukuk kurumlarına kıyasla daha erken dönemde oluşturulmuş ve standartlaştırılmıştır. Bununla birlikte, bazı imtiyazlı grupların kendilerine özgü yargılanma hakkına sahip olduğu durumlar da vardı. Ulemâ, askerî sınıf mensupları ve yüksek devlet görevlilerinden oluşan askerî sınıf, görevleriyle bağlantılı davalarda farklı yargılama usullerine tâbi tutuluyordu; zira bu kişilerin kanuna aykırı davranışlarının, padişahın otoritesine karşı bir muhalefet olarak değerlendirildiği kabul edilmekteydi. Benzer şekilde, evlilik, miras ve cemaat işlerine ilişkin konularda gayrimüslim Osmanlı tebaası kendi cemaat hukuklarına göre yargılanıyordu. Hz. Muhammed’in soyundan gelen seyyid ve şerifler de statüleriyle ilgili davalara bakmak üzere özel olarak oluşturulmuş mahkemelere başvurabiliyordu. Bütün bu istisnai ve özel uygulamalara rağmen, Osmanlı ceza hukuku esas itibarıyla herkese ve her yerde uygulanabilen genel kurallara dayanıyordu. Padişah otoritesinin etkili biçimde uygulanması, iktidarın merkezileştirilmesi ve bu merkezî yapının taşralara yansıması gibi Osmanlı siyasal düşüncesinin temel ilkeleri, ancak Osmanlı ceza hukukunun bu kapsayıcı ve evrensel niteliği sayesinde mümkün olabilmiştir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Ceza hukuku
• Osmanlı hukuku
• Özel muamele
• Gayrimüslim yargılamaları
• Seyyid ve şerifler

Trial and Social Structure in the Ottoman Criminal Law of the Classical Period

Öz

Ottoman criminal law was established and standardized earlier than other legal institutions. However, it was sometimes the case that certain privileged groups had the right of idiosyncratic trial. The Askeri class which comprised of the 'ulama, the military and high officials, were subject to a different trial procedures in the cases related to their offices due to the assumption that their breaking the law was identified as an opposition to the Sultan's authority. Similarly in the cases of marriage, inheritance and things related to their community affairs, the non-Muslim Ottoman subjects were tried according to their own community laws. The descendants of the Prophet Muhammad, sayyids and sharifs, too, could resort to the courts specifically designed to deal cases related to their status. Despite all these exceptional special treatments, Ottoman criminal law was mainly based on the rules applicable to all and everywhere. Such tenets of the Ottoman political philosophy as the effective execution of the Sultan's authority, the centralization of the power and its implication for the provinces, were only facilitated by this inclusive and universal character of Ottoman criminal law.

Anahtar Kelimeler

• Criminal law
• Ottoman law
• special treatment
• non-Muslim trials
• sayyids and sharifs

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Abacı, Nurcan, Bursa Şehrinde Osmanlı Hukukunun Uygulanması (17. Yüzyıl), Ankara 2001.
3. Akgündüz, Ahmed, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, I. Kitap, İstanbul, 1990.
4. Akgündüz, Ahmed, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, III. Kitap, İstanbul.
5. Avcı, Mustafa, "Osmanlı Hukukunda Para Cezaları", Türkler, X, Ankara, 2002.
6. Aydın, M. Akif, "Eski Hukukumuzda Gayrimüslimlerin Din ve Vicdan Hürriyeti", İslam ve Osmanlı Hukuku Araştırmaları, İstanbul, 1996.
7. Aydın, M. Akif, "Mahkeme", DİA, XXVII.
8. Aydın, M. Akif, "Osmanlı Ceza Hukuku", DİA, VII.

9. Aydın, M. Akif, "Osmanlı Hukukunun Genel Yapısı ve İşleyişi", Türkler, X, Ankara, 2002.
10. Aydın, M. Akif, "Osmanlı'da Hukuk", Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Ekmeleddin İhsanoğlu (ed.), İstanbul, 1999, I.
11. Bardakoğlu, Ali, "Ceza-Fıkıh", DİA, VII.
12. Barkan, Ömer Lütfi, XV ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu'nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları, I. Kanunlar, İstanbul, 1943.
13. Beldiceanu, Nicoara, Code de lois coutumières de Mehmed II, (Kitâb-ı qâvânîn-i 'örfiyye-i 'osmânî), Wiesbaden, 1967.
14. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslamiyye ve Istilah-ı Fıkhiyye Kamusu, İstanbul, Tarihsiz, III.
15. Ekinci, E. Buğra, "Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü (Klasik Devir)", Belleten, 65:244 (Aralık 2001).
16. Ercan, Yavuz, "Türkiyede XV.ve XVI. Yüzyıllarda Gayrimüslimlerin Hukuki, İctimai ve İktisadi Durumu", Belleten, 47:188, (Ankara, 1983).
17. Ercan, Yavuz, Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler, Ankara, 2001.
18. Güngör, Erol, İslamın Bugünkü Meseleleri, İstanbul, 1981.
19. Hassan, Ümit, Osmanlı: Örgüt-İnanç-Davranış'tan Hukuk-İdeoloji'ye, İstanbul, 2005, İletişim.
20. Heyd, Uriel, Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford, 1973.
21. Imber, Colin, Şeriattan Kanuna: Ebussuud ve Osmanlı'da İslami Hukuk (Çev. M. Bedir), İstanbul 2004.
22. İnalcık, H., "Osmanlı Hukukuna Giriş: Örfî-Sultanî Hukuk ve Fatih'in Kanunları", A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, XIII, (1958).
23. İnalcık, Halil, "Şeriat ve Kanun, Din ve Devlet", Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, İstanbul, 2000.
24. İnalcık, Halil, "Türk İslam Devletlerinde Devlet Kanunu Geleneği", Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, İstanbul, 2000.
25. Kanuname-i Sultan Süleyman, Nuruosmaniye Kütüphanesi, no: 4094.
26. Karaman, Hayrettin, "Fıkıh", DİA (İstanbul, 1996), XIII/4.
27. Kılıç, Rüya, Osmanlıda Seyyidler ve Şerifler, İstanbul, 2005.
28. Koç, Yunus, "Early Ottoman Customary Law: The Genesis and Development of Ottoman Codification", Shattering Tradition: Costum, Law and the Individual in the Muslim Mediterranean, (Ed. Walter Dostal, Wolfgang Kraus), Palgrave Macmillan, London, 2005.
29. Koç, Yunus, "Erken Dönem Osmanlı Hukuku Yaklaşımlar, Temel Sorunlar", Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Osmanlı Özel Sayısı (1999).
30. Koç, Yunus, "Osmanlı Örfi Hukukunda Standartlaşma (XVI. Yüzyıl)", Türkiyat Araştırmaları, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2, (Bahar 2005).
31. Koç, Yunus, La fixation par écrit des lois ottomanes et le rôle des codes de lois. Etude accompagnée de l'édition du manuscrit de Munich: Tur 111 (XV'è-XVI'è siecles). Université de Paris I, Pantheon-Sorbonne, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Paris, 1997.
32. Köprülü, M. Fuad, "Ortazaman Türk Hukuki Müesseseleri", II. Türk Tarihi Kongresi, İstanbul, 1943.
33. Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devletinde Siyaseten Katl, Ankara, 1985.
34. Özel, Ahmet, "Gayri Müslim", DİA, XIII.
35. Pulaha, Selami - Yücel, Yaşar, I. Selim Kanunnamesi (1512-1520) ve XVI. Yüzyılın İkinci Yarısının Kimi Kanunları, Ankara, 1988, TTK Yay.
36. Rahman, Fazlur, İslam, İstanbul, 1981.
37. Rodinson, Maxime, "İslam Dünyasında İktisat Tarihi ve Sosyal Sınıfların Tarihi", (Çev. B. Yediyıldız), Belleten, 53:207-208, (Ankara, 1989).
38. Şentop, Mustafa, "Tanzimat'tan Önceki Dönemde Osmanlı Mahkemelerinin Görev ve Yetkisi", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 1 (Bahar 2006).
39. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 3 Numaralı Mühimme Defteri (966-968/1558-1560), (Özet-Transkripsiyon), Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, Ankara 1993.
40. Tursun Bey, Tarih-i Ebü'l-Feth, Hazırlayan, Mertol Tulum, İstanbul, 1977.
41. Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Devleti'nin İlmiye Teşkilatı, Ankara, 1965.
42. Üçok, Coşkun, "Osmanlı Kanunnamelerinde İslam Ceza Hukukuna Aykırı Hükümler", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, III/1.