Osmanlı Sonrası Bulgaristan Şer'iye Mahkemelerinde Uygulanan Yargılama Usulü Mevzuatı ve Müftülük Mahkemeleri Muhakeme Usulü Nizamnâmesi Tasarısı (1933-1934)

Öz

Osmanlı döneminde bağımsız bir kurum olan Bulgaristan Şer'iye Mahkemesi, Bulgaristan Prensliği kurulduktan sonra Müftülük makamının bünyesine alınmıştır. 1945 yılına kadar varlığını sürdüren bu mahkemeler, faaliyetlerini Bulgar Hukuk Muhakemeleri Usulü Kanunu, İslam hukukundaki yargılama usullerinin genel ilkeleri, 1919 tarihli Bulgaristan Müslümanlarının işlerinin idaresine ilişkin Nizamnâme ve son olarak 1924 tarihli Evlenme ve Boşanma Kanunu (Münâkehât ve Müfârekât Tâlimatnâmesi) uyarınca yürütmüştür. 1933-1934 yılları arasında aralarında Bulgaristan Başmüftüsü'nün de bulunduğu bir komisyon tarafından bir muhakeme usulü kanun tasarısı hazırlanmış ancak bu tasarı nihayete erdirilememiş ve hiçbir zaman uygulanamamıştır. Bu çalışma öncelikle bu kanun tasarısının arka planını araştıracak ve içeriğini inceleyecektir. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Bulgaristan Şer‘iyye Mahkemeleri
• Bulgaristan Müslümanları
• İslâmî Usûl Hukuku

Acts of Procedural Law of Bulgarian Shar'iyya Courts in the Post-Ottoman Period and a Draft Code of Civil Procedural Law for the Mufti Courts of Bulgaria (1933-1934)

Öz

Shar'iyya Court of Bulgaria, which had been an independent institution in the Ottoman period, was brought within the organization of the Office of Mufti after the Bulgarian Principality was founded. These courts, which existed until 1945, carried on its activities according to the Bulgarian Procedural Act for Civil Laws, the general principles of judicial procedures in Islamic law, Regulations pertinent to the administration of the affairs of Bulgarian Muslims dated 1919 and finally the Marriage and Divorce Act (Münâkehât ve Müfârekât Tâlimatnâmesi) of 1924. Between the years 1933 and 1934 a draft code of procedural law was prepared by a commission which included, along with others, the Chief-Mufti (Başmüftü) of Bulgaria, but it was not finalized and never implemented. This paper will first explore the background of this draft code and examine its content.

Anahtar Kelimeler

• Shar‘iyya Courts of Bulgaria
• Bulgarian Muslims
• Islamic Procedural Law

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ali Fehmi, Berlin Mu'âhedenâmesi ve mutâla'ât-ı muvâzene, Filibe 1319/1903.
3. Bakanlar Kurulu'nun 14 Ağustos 1895 tarih ve 59 sayılı protokol kararı uyarınca 6 Eylül 1895 tarih ve 9602 sayılı Hariciye ve Mezahip Bakanı'nın teklifi üzerine 15 Eylül 1895 tarih ve 63 sayılı Prens iradesiyle onaylanan Muvakkat Tâlimatnâme.
4. Balkan Resmi Gazetesi (Dırjaven vestnik), 9 Temmuz 1880 tarihli 56. sayı, Hıristiyanların, Müslümanların ve Yahudilerin Ruhani İdarelerine Dair Geçici Tüzük.
5. Bünyesinde 1919 Nizamânesi'ni düzeltmek üzere 1932 yılında Hariciye ve Mezahip Bakanlığı bünyesinde oluşturulan komisyonun hazırladığı yürürlüğe girmemiş tasarı metni.
6. Bulgar Resmi Gazetesi, Şubat 1930 tarih ve 246 sayılı nüsha, Usûl-i Muhâkemât-ı Hukûkiye Kanunu.
7. Bulgar Resmi Gazetesi, 20 Temmuz 1938 tarih ve 156 sayılı nüsha, Şer'iye mahkemelerinin görev ve yetkilerinin sınırlandırılmasına ilişkin kanun.
8. Bulgar Resmi Gazetesi, 12 Mayıs 1945 tarih ve 108 sayılı nüsha, Medeni nikâhın kabulüne dair kanun.

9. Bulgar Usûl-i Muhâkemât-ı Hukûkiye Kanunu, 11 Aralık 1891 tarihli kabul, Hükümet Gazetesi 8 Şubat 1892 tarih ve 31 sayılı nüsha.
10. Bulgaristan Çarlığı Dahilinde Müslüman Müessesât-ı Diniye İdâre ve Teşkilatı Nizamnâmesi, Tercüme: Mehmet Celil, Çiftçi Birliği Matbaası, Sofya 1920 / Fotinov Matbaası, Sofya 1924.
11. Bulgaristan Çarlığında Müftülük Mahkemeleri Muhakeme Usulü Nizamnâmesi Hazırlık Komisyonu Çalışma Tutanakları (1933-1934).
12. Bulgaristan Geçici Mahkemeler Teşkilatı Tüzüğü.
13. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.3 (1911-1922 yıllarına ait 67 varaklık dosya).
14. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.4 (1923-1943 yıllarına ait 150 varaklık dosya).
15. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.4/9, Dışişleri ve Mezahip Müdürlüğü'nün 9 Nisan 1921 tarihli genelgesi.
16. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.4/41-44, Başmüftü Süleyman Faik ile Mehmet Celil imzalı 17 Kanun-i Evvel 1924 tarih ve 2506 sayılı genelge.
17. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.7/1-64.
18. Bulgaristan Merkezi Devlet Tarih Arşivi (TsDİA), f.471k, op.2, a.e.4, 1924 tarihli Münâkehât ve Müfârekât Tâlimatnâmesi.
19. Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Metinler, Ankara 1953, I.
20. Günay, H. Mehmet, "1924 Tarihli Münâkehât ve Müfârekât Talimatnâmesi ve Bulgar Şer'iye Mahkemelerinde Uygulanışı", Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3 (2001).
21. Günay, H. Mehmet, Osmanlı Sonrası Bulgaristan Türklerinin Dini Yönetimi ve Özel Yargı Teşkilatı.
22. Hafız Hasan Sânî, "Bulgaristan Müftülükleri", Sırât-ı Müstakîm, sy. 85 (1910).
23. Halaçoğlu, Ahmet, "Bulgaristan", Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), VI.
24. İntibâh Gazetesi, sy. 58, 23 Temmuz 1930.
25. İstanbul Muâhedenâmesi ve ekli Müftülükler Sözleşmesi (29 Eylül 1913).
26. İttifak Gazetesi, sy. 60, 9 Teşrîn-i Evvel 1311/1895.
27. İttifak Gazetesi, sy. 61, 16 Teşrîn-i Evvel 1311/1895.
28. Keskioğlu, Osman, Bulgaristan'da Türkler.
29. Medeniyet Gazetesi, sy. 161, 28 Temmuz 1938.
30. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye.
31. Mehmet Celil, "Milli Müesseselerimiz", Rehber Gazetesi, sy. 149, 22 Teşrin-i Sânî 1930.
32. Münâkehât ve Müfârekât Tâlimatnâmesi, Sofya Ümit Matbaası 1926.
33. Râğıb Rıfkı, Bulgaristan, İstanbul 1324.
34. Rehber Gazetesi, 23 Mayıs 1931 tarihli 174. sayı ve devamı (Usûl-i Muhâkemât-ı Hukûkiye Kanunu tercümesi).
35. Rehber Gazetesi, sy. 248, 8 Teşrin-i Evvel 1932.
36. Sırât-ı Müstakîm, sy. 126, 20 Kanûn-i Evvel 1326, V (1909 İstanbul Protokolü ve Müftülükler Sözleşmesi metni).
37. Şimşir, Bilal, Bulgaristan Türkleri, İstanbul 1986.
38. Teblîgât Gazetesi, sy. 2, 31 Ağustos 1932.
39. Tırnovo Anayasası, Sbornik ot normativni dokumenti, otnasaşti sedoveroizpovedaniyatia utoro dopilneno izdanie, Sofya 1982.