İlk Hukuk Lügatlerimiz (1870-1928)

Öz

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde bürokratik merkezileşme ve kanunlaştırma faaliyetleri ortaya çıkmıştır. Bu süreçte yeni kanunlara dayanan yeni bir literatür ve terminoloji oluşturulmuştur. Bu çalışma, söz konusu literatürün bir bölümüne odaklanmakta ve Osmanlı-Türk modernleşmesi döneminde hukuk bilimine ait terimleri içeren sözlüklerin ilk örneklerini tanıtmayı amaçlamaktadır. Çalışmada ayrıca bu sözlüklerin ilk ortaya çıktığı dönem ve şartlar ile bunların şekil ve içerik bakımından farklı türleri ele alınmaktadır. Bu bağlamda hukuk sözlükleri hakkında bilgi verilecek ve bu kitapların giriş bölümlerinden alıntılar yapılacaktır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Hukuk sözlüğü
• Tanzimat
• Hukuk mektebi
• Türk hukuku

The First Law Dictionaries of Turkey (1870-1928)

Öz

In nineteenth century, in the Ottoman Empire, burocratic centralization and legislation had been formed. In this process a new literature and terminology based on new laws had been put formed. This study focuses a part of this literature and aims to introduce earliest examples of dictionaires which include terms of legal science in the period of Ottoman-Turk modernization. And the study concerns itself with, the time and the conditions under which these dictionaires first emerged, their various types both in form and content. In this context, I will give information about legal dictionaires and cite introductions of these books.

Anahtar Kelimeler

• Law dictionary
• Tanzimat
• Law school
• Turkish Law

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet, "Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat", Tanzimat, İstanbul 1940, I.
3. Karayalçın, Yaşar - Mumcu, Ahmet, Türk Hukuk Bibliyografyası (Türk Harflerinin Kabulüne Kadar Yayınlanmış Kitap ve Makaleler) 1727-1928, Ankara 1972.
4. Istılahât-ı İlmiye Encümeni, Kamus-ı Istılahât-ı İlmiye, 1333.
5. Uçman, Abdullah, "Istılâhât-ı İlmiye Encümeni", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), XIX.
6. Kara, Ismail, Bir Felsefe Dili Kurmak, Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye'ye Girişi, İstanbul 2001.
7. Franko, Gan, "Hukukî Fikirler: Türk Lügati", Hukuki Bilgiler Mecmuası, nr. 9/21 (Mayıs 1928).
8. Cumhuriyet, 8 Mayıs 1928.

9. Karaman, Nihal Nomer, Eser-i Cedîd fi Asr-ı Sa'id (Mehmed Hamdi Efendi) latinize çalışması, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi.
10. Mecelle, Dersaadet, Matbaa-i Âmire, 1308.
11. Nazaret Hilmi, Istılahât-ı Adliye (Termes Judiciaires), İstanbul, Karabet Matbaası, 1321 (1903).
12. Nazaret Hilmi, Şerhli Kanunnâme-i Ticaret-i Bahriye, İstanbul, Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303.
13. Tercüman-ı Hakikat, nr. 3114, 29 Safer 306 / 3 T.sâni 1888.
14. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Y.PRK.BŞ 46/75, 20 Muharrem 1314 / 1 Temmuz 1896.
15. Nazaret Hilmi, Teşrih-i Kanun-ı Ticaret, İstanbul, Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303.
16. Kod Civil Yani Fransa Kanun-ı Medenîsi yahud Hukuk-ı Âdiye Kanunnâmesi, İstanbul, Dikran Karabetyan Matbaası, 1303.
17. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), HR.SAID. 21/17, 16 Şubat 1902 ve 20 Temmuz 1892 kayıtları.
18. Hüseyin Âgâh, Sefir ve Şehbenderler Hukuk ve Vezâifi, Dersaadet, Mahmud Bey Matbaası, 1312 (1894).
19. Hüseyin Âgâh, Diplomasi Usûl-i Kitâbeti, İstanbul, Matbaa-i Ebuzziya, 1308 (1891).
20. Hüseyin Âgâh, Mecmua-i Tabirat-ı Resmiye (Manuel des Termes Officiels), İstanbul, Âlem Matbaası, Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1309.
21. Menemencioğlu, Etem, Hakimiyet ve Hürriyet, İstanbul, İkdam Matbaası, 1340 (1924).
22. Menemencioğlu, Etem, Léon Duguit'nin Cemiyet Hukuk ve Devlet Nazariyeleri, İstanbul, Maarif Matbaası, Siyasal Bilgiler Okulu yayınlarından, 1939.
23. Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası, nr. 32, Eylül-T.evvel 1927, İstanbul, Yeni Matbaa.
24. Mehmed Ekrem bin Salih, Nazariyât-ı Hukukiye Muvâcehesinde Türkiye İnkılâb-ı Ahîri ve Türkiya Büyük Millet Meclisi Hükümeti, İstanbul, Cihan Biraderler Matbaası, 1338/1341 (1922).
25. Adliye Nezareti Sicill-i Ahvâl Defteri, c. 01.
26. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), DH.SAID. d. 76/33.
27. Hasan Fehmi Paşa, Telhis-i Hukuk-ı Düvel, İstanbul, Matbaa-yı Osmaniye, 1300 (1883).
28. Tepeyran, Ebubekir Hazım, Hatıralar, İstanbul 1998.
29. Karinâbâdîzâde Ömer Hilmi Efendi, İthâfü'l-Ahlaf fi Ahkami'l-Evkâf, İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1307.
30. Erk, H. Basri, Meşhur Türk Hukukçuları, İstanbul 1954.
31. Mardin, Ebul'ula, Medeni Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa, Ankara 1996.
32. Mizanü'l-Hukuk Mecmuası, 1324-1325 (1908-1909) ilgili sayılar.
33. Bekir Behlül, Poliçe, İzmir, Hizmet Matbaası, 1309 (1892).
34. Bekir Behlül, Kitabü'l-hıdâne, İzmir, Mizanü'l-Hukuk Matbaası, 1325.
35. Tercüman-ı Hakikat, nr. 3023, 8 Zilkade 1305 / 17 Temmuz 1888.
36. Kal'a-i Sultaniyeli Hafız Mehmed Ziyaeddin Türkzâde, Kendi Kendine Avukat yahud Tesvîd-i Müsted'ayât-ı Umûmî. Birinci Kitab: De'âvi-i Şer'iyyeye Dairdir, İstanbul, Kasbar Matbaası, 1311.
37. Şerefeddin Ebu Abdullah Muhammmed el-Busurî, Gürretü'l-Münire Şerh-i Kevkebü'l-Muzie yahud Kaside-i Bürde Şerhi, trc. Kal'a-i Sultaniyeli Hafız Mehmed Ziyaeddin Türkzâde, İstanbul, Kasbar Matbaası, 1311.
38. Mehmed Ziyaeddin Türkzâde, Tenşidü'l-Hâtır, İstanbul, Babıâli Caddesinde 25 nümerolu Matbaa, 1312.
39. Eş-şeyh Necmeddin Ömer b. Hafs en-Nesefi, Tilbetü't-talebe fi'l-ıstılahati'l-fıkhiyye, İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1311 (1893-94).
40. Kasım el-Konevi, Enisü'l-fukaha, thk. Ahmed b. Abdürrezzak Kübeysi, Cidde, Darülvefa, 1987/1407.
41. İkdam Gazetesi, nr. 2266, 24 C.ahır 1318 / 19 T.evvel 1900.
42. İkdam Gazetesi, 24 Mart 1905.
43. Birinci, Ali, Tarih Uğrunda, İstanbul 2001.
44. Birinci, Ali, "Osmanlı Devletinde Matbuat ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Yeni Türk Edebiyatı Tarihi, 1 (2006).
45. Filib Cellâd, Kamusü'l-İdare ve'l-Kaza, İskenderiye, el-Matbaatü'n-Neccariyye, 1890-1894.
46. Kara, İsmail, "Müsavat yahut Müslümanlara Eşitsizlik: Bir Kavramın Siyaseten/Dinen İnşası ve Dönüştürücü Gücü", Osmanlı Devletinde Din ve Vicdan Hürriyeti, İstanbul, Ensar Neşriyat, 2000.
47. Kara, İsmail, Hilafet Risaleleri, İstanbul 2002, I.