Selçuklu Kervansaraylarından Osmanlı Hanlarına: Anadolu’da Tüccar Konaklama Yapılarının Dönüşümü

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 1 - 17 , 31.03.2026

Hüseyin Gökalp

https://doi.org/10.32711/tiad.1571893

https://izlik.org/JA26HU39UD

Öz

Anadolu’daki kervansaraylar ve hanlar yalnızca konaklama yerleri değil, aynı zamanda süreklilik arz eden İslam kurumlarında mimarî, ticaret ve siyasetin kesişim noktalarıydı. Selçuklular döneminde, doğu–batı ve kuzey–güney ana güzergâhları üzerinde yaklaşık yüz anıtsal yapı inşa edildi. Buralarda sağlam surlar, görkemli taç kapılar ve vakıfların sundukların imkanlar sayesinde yolcular güvenli konaklama, tıbbî yardım ve mal muhafazası gibi hizmetlere rahatça ulaşabiliyorlardı. Bu yapılar aynı zamanda uzun mesafeli ticaret üzerinde devlet denetiminin birer simgesi oluyordu. Osmanlılar bu kurumları devraldılar; ancak onları badiyelerdeki yol kenarlarından şehirlere taşıyarak hanları çarşıların, atölyelerin ve ticaret merkezlerinin ortasına yerleştirdiler. Bu dönüşüm, kervan yollarından deniz ticareti ve kentsel pazarlara doğru yaşanan geniş ölçekli küresel dönüşümü yansıtmaktadır. Çalışma, Anadolu’ya odaklanarak Selçuklu kurumlarının sürekliliğini ve Osmanlıların yaşadığı değişim ve dönüşümün tüccar konaklama noktalarına yansıyan etkilerini ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ticaret Tarihi , İslam Tarihi , Kervansaraylar , Hanlar , Ticaret Yolları

From Seljuk Caravanserais to Ottoman Hans: The Transformation of Merchant Accommodations in Anatolia

https://izlik.org/JA26HU39UD

Öz

Caravanserais and hans in Anatolia were more than resting places: they embodied the intersection of architecture, commerce, and politics across successive Islamic polities. Under the Seljuks, nearly one hundred monumental complexes were built at intervals along the main east–west and north–south routes. Their fortified walls, monumental portals, and waqf endowments provided travelers with secure lodging, medical assistance, and protection of goods, while symbolizing state control over long-distance trade. The Ottomans inherited these institutions but relocated them from isolated highways into the hearts of cities, where hans became central to the organization of bazaars, workshops, and commercial districts. This transition illustrates how the spatial distribution and functions of merchant accommodations mirrored the wider global reorientation of trade routes, from overland caravan paths to maritime corridors and urban markets. Focusing on Anatolia, the study highlights both the continuity of Seljuk prototypes and the Ottoman innovations that integrated hans into imperial economic strategies.

Anahtar Kelimeler

History of Trade , History of Islam , Caravanserais , Hans , Trade Routes

Kaynakça

• Acun, Hakkı. “Giriş”. Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. ed. Hakkı Acun. 11-20. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
• Baltacı, Cahit. İslam Medeniyeti Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2019.
• Bamyacı, Mehmet Ertan. “Historical Development of Land and Sea Transportation Systems and Their Place in Anatolia Trade (Until the Industrial Revolution).” In Academic Studies in Social Sciences, edited by Bahir Selcuk et al., 81-92. Izmir: Duvar Publishing, 2021.
• Beckwith, Christopher I. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton: Princeton University Press, 2009.
• "Caravansary." Britannica. Access August 10 2024. https://www.britannica.com/technology/caravansary.
• Cavuşoğlu, Mustafa. “İlk Dönem İslâm Tarihinde Deniz Ticareti.” İSTEM 42 (31 Aralık 2023): 143-164.
• Çil, Halit. “İslam Tarihinde İlk ve Düzenli Ordunun Kuruluşu”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 2/3 (2013): 78–108.
• Darendeli, T., and C. Binan. “Seljuks Inherit to Anatolia; Caravanserais.” American Journal of Archaeology 7 (2021): 137–172.
• Ebu’l-Hasan Ali b. Hüseyin Mesûdî. Altın Bozkırlar: Muruc Ez-Zeheb, translated by Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2004.
• Eryavuz, Şebnem Akalın. “Kervansaray”. TDV İslâm Ansiklopedisi (Elektronik). Ed. Diyanet İşleri Başkanlığı. Access 4 August 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray.
• Farrā, Yahyā b. Ziyād. Maʿānī al-Qurʾān. 2 Vols. al-Qaḥira: Dār al-Miṣriyyah, n.d.
• Foltz, Richard C. Religions of the Silk Road: Premodern Patterns of Globalization. New York: Palgrave Macmillan, 2010.
• Gökalp, Hüseyin. “Kervansaray.” İslam Düşünce Atlası, 17 September 2024. https://islamdusunceatlasi.org/kervansaray/7165.
• Göksel, Aykut, and Ayşe Nurefşan Yüksel. “Bölgesel Kümelenme Örneği Olarak Ahilik Teşkilatı.” Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/3 (30 Kasım 2020): 794-812.
• Hambly, Gavin. Central Asia. New York: Delacorte Press, 1966.
• Halaçoğlu, Ahmet. "Osmanlı Devlet Teşkilatı." In Doğuştan Günümüze İslam Tarihi, edited by İsmail Hakkı Uzunçarşılı, vol. 12, 440-442. İstanbul: Çağ Yayınları, 1989.
• Harekât, İbrahim. “Berîd.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 14 Eylül 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/berid.
• Hillenbrand, Robert. Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994.
• Hitti, Philip K. History of the Arabs: From the Earliest Times to the Present. London: Macmillan Publishers Ltd, 1984.
• Hitti, Philip K. Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi, translated by Salih Tuğ. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2020.
• Ibn Hishām, Muḥammad ibn al-Ḥusayn. Kitāb Sīrat Rasūl Allāh. 1 Volume. Beirut: Dār al-Fikr, 1st Edition, 1978.
• Ibn Khurdādhbih, Abū al-Qāsim ʿUbaydullāh. al-Masālik wa-l-Mamālik. Beirut: Dār Ṣādir, 1889.
• Ibn ʿUdhārī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Muḥammad al-Marrākushī. al-Bayān al-Mughrib fī Akhbār al-Andalus wa-l-Maghrib. Beirut: Dār al-Thaqāfa, 1983.
• Issawi, Charles. The Fertile Crescent, 1800-1914: A Documentary Economic History. New York: Oxford University Press, 1988.
• Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century. 3rd ed. London: Routledge, 2015.
• Kleiss, Wolfram. “Caravan.” Encyclopaedia Iranica, 10 August 2024. https://iranicaonline.org/articles/caravan-pers.
• Le Strange, Guy. Baghdad During the Abbasid Caliphate: From Contemporary Arabic and Persian Sources. London: Oxford University Press, 1900.
• Ormrod, David. “From Seas to Ocean: Interpreting the Shift from the North Sea-Baltic World to the Atlantic, 1650–1800.” In The Caribbean and the Atlantic World Economy: Circuits of Trade, Money and Knowledge, 1650–1914, edited by A. B. Leonard and David Pretel, 15-35. London: Palgrave Macmillan UK, 2015.
• Özbaran, Salih. “A Review of Portuguese and Turkish Sources for the Ottomans in Arabia and the Indian Ocean in the 16th Century”. Belleten 49 (1985), 65-78.
• Özer, Murat. Osmanlı’da Seyahat Kültürü Kervansaraylar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2018.
• Pamuk, Sevket. “Changes in Factor Markets in the Ottoman Empire, 1500–1800”. Continuity and Change 24/1 (2009), 1-30.
• Pamukciyan, Kevork. “18. Yüzyılın Sonlarında İstanbul Hanları.” In İstanbul Yazıları, 119-123. İstanbul: Aras Yayıncılık, 1994.
• Perdue, Peter C. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press, 2005.
• Pétriat, Pascal. “Caravan Trade in the Late Ottoman Empire: the ʿAqīl Network and the Institutionalization of Overland Trade.” Journal of the Economic and Social History of the Orient 63 (2019): 38-72.
• al-Ṣanʿānī, Abū Bakr ʿAbd al-Razzāq ibn Ḥammām. al-Muṣannaf. 8 Vols. Edited by Ḥabīb al-Raḥmān al-ʾAzamī. Bayrūt: al-Maktab al-Islāmī, 1403 AH.
• Sönmez, Selami. “Ortaçağ Türk ve İslam Dünyasında Kervansaraylar (Hanlar-Ribatlar).” Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 15 (04 Aralık 2010): 270-296.
• Tuncer, Orhan Cezmi. “Bitlis-Van Karayolu Üzerindeki Hanlar.” Sanat Tarihi Yıllığı 9-10 (15 Ocak 1981): 317-352.
• Waines, David. The History of Islamic Trade Routes. London: Routledge, 1992.
• Yüksel, Ahmet Turan. İslamın İlk Döneminde Ticari Hayat. İstanbul: Beyan Yayınları, 1999.
• Zeydan, C. İslam Uygarlıkları Tarihi. Vol. 2. İstanbul: Selenge Yayınları, 200