Charles Hartshorne’nun Felsefesinde Determinizm ve İnsanın Özgür İradesi

İnsan gerçekten özgür bir varlık mıdır? Yoksa insanın eylemleri geçmiş şartlar ya da gelecek tarafından mı belirleniyor? İnsanın özgürlüğü ve determinizm arasındaki ilişki hakkında verilecek herhangi bir cevap birçok bakımdan önem arz eder. Bu cevap bir yandan hayatın anlamını sorgulayan insanı varoluşsal anlamda derinden etkilerken diğer taraftan insanın ahlak bakımından sorumlu varlık olduğu varsayımını ya güçlendirecek ya da çürütecektir. Bir ahlak sorunu olarak determinizm ve insan iradesi arasındaki ilişki düşünce tarihi boyunca hem felsefe hem de teolojide ele alınmış ve tartışılmıştır. Süreç Teizminin önde gelen isimlerinden biri olan Charles Hartshorne mutlak determinizmi reddederken diğer yandan da Bağdaşırcı düşünceye karşı çıkmaktır. Evrenin doğasında olumsal bir nitelik olduğu için tüm evrende göreceli bir indeterminizm/belirlenimsizlik olduğunu düşünür. Determinist ve Bağdaşırcı düşüncelerin hem doğayı hem de insanın dünyasını teorik ve pratik açıdan tutarlı ve anlamlı bir şekilde açıklayamadığını düşünen Hartshorne, mutlak determinizmin teorik temellerinin yanlış olduğuna ve bunun yanlışlığının kolaylıkla gösterilebileceğine inanır.

Is man truly a free being? Or are human actions determined by past conditions or the future? Any answer about the relationship between human freedom and determinism is important in many ways. On the one hand, it will have a profound existential impact on human beings who question the meaning of life, and on the other hand, it will either strengthen or refute the assumption that human beings are morally responsible beings. The relationship between determinism as a moral problem and human will has been discussed and debated in both philosophy and theology throughout the history of thought. Charles Hartshorne, one of the leading figures of Process Theism, rejected absolute determinism while opposing compatibilist thought. He thinks that there is a relative indeterminism/indeterminism in the whole universe because of the contingent nature of the universe. Hartshorne, who believes that determinist and compatibilist ideas cannot explain both nature and the human world in a theoretically and practically consistent and meaningful way, believes that the theoretical foundations of absolute determinism are false and that this falsity can be easily demonstrated.