A Brief Introduction to the Church Organisation of the Hellespontus Province: The Metropolitanate of Cyzicus in Late Antiquity

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1376 - 1390, 31.12.2025

Mustafa Türk

https://doi.org/10.32711/tiad.1704378

Öz

The province of Hellespontus was established during Emperor Diocletian’s administrative reforms (284–305), encompassing the regions of ancient Mysia and the Troad in northwestern Anatolia, with Cyzicus serving as both its capital and metropolitan centre. Although the provincial system was abolished in the seventh century following the reorganisation of the Eastern Roman Empire into military Themas, the ecclesiastical structure of Hellespontus persisted. This study examines the Metropolitanate of Cyzicus through primary sources on the civil and ecclesiastical administration of Late Antiquity, as well as relevant modern scholarship. It focuses on the structure of church organisation, theological debates that shaped it, the episcopal centres under Cyzicus and its metropolitans, and the Cyzicus Church’s role in wider religious controversies.

Anahtar Kelimeler

Metropolitanate of Cyzicus , Late Antiquity , Christianity , Churches , Bishops

Hellespontus Eyaleti’nin Kilise Örgütlenmesine Kısa Bir Giriş: Geç Antikçağ’da Kyzikos Metropolitliği

Öz

Roma İmparatoru Diocletianus (284-305) tarafından gerçekleştirilen idari düzenleme sırasında kurulan Hellespontus Eyaleti; kuzeybatı Anadolu’da, kabaca antik Mysia ve Troas bölgesi sınırlarını kapsamaktadır. Eyaletin başkenti ise Kyzikos’tur. Kent, aynı zamanda eyaletin metropolitlik merkezidir. 7. yüzyılda eyalet düzenlemesi kaldırılarak, Doğu Roma İmparatorluğu toprakları askeri karakterli Thema’lara ayrılsa da eyalet bölümlenmesi dini örgütlenmede kullanılmaya devam edilmiş, dini örgütlenme için Hellespontus Metropolitliği varlığını sürdürmüştür. Çalışmamızda Geç Antikçağ’ın dini ve sivil idaresini konu alan kaynaklardan ve aynı konularda yazılmış modern literatürden yararlanılarak genel hatlarıyla Kyzikos Metropolitliği incelenmektedir. Kilise örgütlenmesi, bu örgütlenmeye etki eden teolojik tartışmalar, Kyzikos Metropolitliği’ne bağlı piskoposluk merkezleri ve Kyzikos Metropolitleri, değinilmesi amaçlanan belli başlı konulardır. Ayrıca literatürdeki veriler doğrultusunda Kyzikos Kilisesi’nin dinsel tartışmalardaki rolüne dair de bilgiler ortaya konmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kyzikos Metopolitliği , Geç Antikçağ , Hristiyanlık , Kiliseler , Piskoposlar

Kaynakça

• Asiaminor, asiaminor.ehw. “Κυζίκου Μητρόπολις (Οθωμανική Περίοδος)”, Erişim: 18.06.2025, http://asiaminor.ehw.gr/Forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaId=4974#chapter_0
• Austriaca, Austriaca.at, Erişim 10.05.2025, https://austriaca.at/0xc1aa5576%200x003b6741.pdf
• Aydın, Mahmut. Hristiyanlık Tarih, İnanç ve Uygulama. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
• Belke, Klaus. Bithynien und Hellespont. Tabula İmperii Byzantini 13/I. Wien: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2020.
• Britannica, Britannica. “Novatyalı”, Erişim 10.05.2025, https://www.britannica.com/biography/Novatian
• Congourdeau, Marie- Helene; Matin-Risard Bernadette, “Bizans Kilisesinin Kurumları”, çev. Aslı Bilge, Bizans Dünyası Cilt 2, Bizans İmparatorluğu (641-1204), ed. Jean-Claude Cheynet, 100-131, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2018.
• Dumbarton Oaks (Dumbarton). “Demetrios metropolitan of Kyzikos, oikonomos of the (Great) Church and synkellos (eleventh century)”, (Erişim: 15.06.2025), https://www.doaks.org/resources/seals/byzantine-seals/BZS.1958.106.33
• Duygu, Zafer. Hristiyanlık ve İmparatorluk, Geç Antikçağ’da Kilise- Devlet İlişkileri ve Kristoloji Paradigmaları, İstanbul: Divan Kitap, 2017.
• Freeman, Charles. Mısır, Yunan ve Roma, Antik Akdeniz Uygarlıkları, çev. S. K. Angı, Ankara: Dost Kitabevi, 2010.
• Gelzer, Heinrich (ed). Ungedruckte und ungenügend veröffentlichte Texte der Notitiae episcopatuum: ein Beitrag zur byzantinischen Kirchen- und Verwaltungsgeschichte, München, Verlag der k. Akademie, 1901.
• Gerland, Ernst (ed.). Corpus Notitiarum Episcopatuum, Band I: Die Genesis der Notitia Episcopatuum, 1. Heft: Einleitung, Kadıköy-İstanbul: Socii Assumptionistae Chalcedonenses, 1931.
• Herrin, Judith. Bizans, Bir Ortaçağ İmparatorluğunun Şaşırtıcı Yaşamı, çev. U. Kocabaşoğlu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
• Kaçar, Turhan (ed.), İznik Konsili’nin Siyasi ve Entelektüel Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
• Kaçar, Turhan. “Arius: Bir ‘Sapkının’ Kısa Biyografisi”, İznik Konsili’nin Siyasi ve Entelektüel Tarihi, ed. Turhan Kaçar, 35-52. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
• Kaçar, Turhan. “İznik Konsili’nde İmparator ve Piskoposlar”, Toplumsal Tarih, 132, (Aralık, 2004), 66-69.
• Kaçar, Turhan. “İznik Konsilinde İmparator ve Piskoposlar”, İznik Konsili’nin Siyasi ve Entelektüel Tarihi, ed. Turhan Kaçar, 85-118, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
• Kitab-ı Mukaddes, Erişim 10.05.2025, https://www.kitabimukaddes.com.
• Koçhan, Nurettin. “Kyzikos, Hellespontus’da Bir Eyalet Merkezi”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 31/69 (2013), 69-91.
• Körpe, Reyhan. “Son Arkeolojik Bulgular Işığında Aziz Paulus’un İkinci Kutsal Görev Gezisinde Troas Yolculuğu”, Selevcıa Ad Calycadnvm, I, (2011), 51-75.
• Lequien, Michaelis. Oriens Christianus: In Quatuor Patriarchatus Digestus: Quo Exhibentur Ecclesiae, Patriarchae, Caeterique Praesules Totius Orientis, Paris: Ex Typographia Regia, 1740.
• Mango, Cyril. Bizans Yeni Roma İmparatorluğu. çev. Gül Çağalı Güven, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
• Norwich, John Julius. Bizans, Erken Dönem (MS 323-802), çev. H. Koyukan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013.
• Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi, çev. F. Işıltan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
• Parthey, Gustavi. Hieroclis Synecdemus et Notitiae Graecae episcopatuum: Accedunt Nili Doxapatrii Notitia patriarchatuum et locorum nomina immutata, Ed. Theodoro Mommsen, Amsterdam: Adolf M. Hakkert, 1886.
• Ramsay, W. M. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, çev. Mihri Pektaş, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1960.
• Schwertheim, Elmar. Antik Çağ’da Küçük Asya, Hititlerden Constantinus’a, çev. Hülya Yavuz Akçay, İstanbul: Runik Kitap, 2020.
• Sivrioğlu, Ulaş Töre. “Bizans Asırlarında Kapıdağı ve Çevresi”, Antik Çağ’dan Cumhuriyet’e Bandırma ve Yakın Çevresi Tarihi, ed. Ulaş Töre Sivrioğlu. 181-200. Bursa: Dora Basım-Yayın, 2018.
• Sodini, Jean-Pierre. “Küçük Asya”, çev. Aslı Bilge, Bizans Dünyası Cilt 1, Doğu Roma İmparatorluğu 330-641, ed. Cecile Morrisson, 361-383, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
• Türk, Mustafa. “Geç Antikçağ Kaynakları Işığında Hellespontus Eyaleti Kentleri”, Uluslararası Bandırma ve Çevresi Sempozyumu (Ubs’18) Tam Metin Bildiriler Kitabı I: Tarih, Arkeoloji, Göç Hareketleri, Önemli Şahsiyetler, Kültür ve Folklor, Edebiyat ve Eğitim, ed. Zekai Mete vd., 238-244, Bandırma: Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Türk, Mustafa. “Hierokles Listesinde Anadolu Eparkhiaları ve Kentleri”, History Studies, 17/1, (2025), 15-31.
• Türk, Mustafa. Balıkesir Çevresinde Hadrianoutherai Örneğinde Eskiçağ Kentleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Umar, Bilge. Mysia, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2006.
• Users (Users). “Κυζίκου μητρόπολη”, Erişim: 15.06.2025, https://users.sch.gr/markmarkou/katalog/ecp/kyzikos.htm
• Vailhe, S. “Cyzicus”, The Catholic Encyclopedia, Vol. IV, ed. Charles G. Herbermann vd., 598, New York: Robert Appleton Company, 1908.
• Yavaş, Halil. Ortaçağ Kilise Tarihi, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023.
• Yılmaz, Abdullah- Sivrioğlu, Ulaş Töre. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Gözüyle Güney Marmara (mysia), Edirne: Ceren Yayıncılık, 2020