Anlama Etkisi ve Belâğî İncelikleriyle Kur’an Düzleminde “İfti‘âl” Kalıbı

In our study, the frequently used ifti‘al pattern of the science of grammar, which constitutes the first step in understanding the Qur'an, is discussed. The ifti‘al form, in addition to being a form that indicates different meanings such as exaggeration, musharaket, ittihaz, mutâvaʿat, tahyir, stands out with its widespread use and unique formal change features compared to the five-fold verbs in its group. The morphological states of this structure, the formal changes that occur in the pattern, its temporal aspects, inflections and derivatives and its situation in the Qur'an were discussed, and a linguistic approach with descriptive and structural analysis methods was made with evaluations in terms of statistical and comprehension effects. Some of the data obtained from the study are that the ifti‘al chapter creates many semantic effects in the Qur'an, offers good examples especially in the context of the Qur’an’s ijāz.

Kur’an, hayatın tüm safhalarında varlık gösteren ve bireysel/toplumsal düzlemde derin etkiler meydana getiren ilahî bir hitaptır. Onun doğru anlaşılmasına yönelik ilmî çabaların büyük ehemmiyeti vardır. Bunun öncelikli şartlardan biri, onun nazil olduğu Arapçanın dilsel yapısını ve ifade inceliklerini kavramaktır. Bu çalışmada, sarf ilminin önemli bablarından olan ve Kur’an’da yaygın bir biçimde kullanılan “iftiʿâl” kalıbı ele alınmıştır. İftiʿâl babı, mübalağa, müşâreket, ittihâz, mutâvaʿat, tahyîr ve izhâr gibi çeşitli anlam vecihlerine sahip olmasıyla dikkat çekmektedir. Ayrıca, sülâsî mücerred kökten türeyen humâsî mezîd babları arasında kullanım sıklığı ve kendine özgü şekilsel dönüşümleri bakımından temayüz etmektedir. Çalışmada bu kalıbın morfolojik yapısı, kalıbın şekilsel değişiklikleri, çekim özellikleri ve türevleri incelenmiş; Kur’an’daki kullanımları, istatistiksel ve anlamsal olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, betimleyici ve dilbilimsel tespit ve değerlendirmeleri barındıran bir yöntemle gerçekleştirilmiştir. İftiʿâl babının Kur’an’da îcâz ve iʿcâz sanatının yansıması olarak farklı anlamlar ihtiva ettiği, humâsî fiil kalıpları arasında en çok kullanılanlardan biri olduğu, çalışmada elde edilen önemli bulgulardır.