The Problem of Al-Murakkab At-Takyīdī in Relation to An-Nisba Al-Khabariyya in Arabic Rhetoric

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 844 - 859, 30.09.2025

Şeyma Gülsüm Önder

https://doi.org/10.32711/tiad.1716880

Öz

One of these is the distinction in the Arabic language between mufrad and murakkab. According to this distinction, words which do not express a complete meaning on their own are called mufrad. On the contrary, if they have an isnād that expresses a complete meaning when silent, they are called tām, otherwise they are called nāqiṣ. Whether there is a difference between al-isnād at-taqyīdī and al-isnād al-khabarī has been discussed in the maānī science of rhetoric. As a matter of fact, Taftāzānī (d. 792/1390) opposed the rhetoricians who did not see a difference between al-isnād at-taqyīdī and al-isnād al-khabarī; Sayyid Sharīf al-Jurjānī (d. 816/1413), on the other hand, claimed that al-murakkab at-taqyīdī do not bear a khabar in essence, but when their an-nisba az-zihniyya are taken into account, they evoke a al-isnād al-khabarī. The aim of this article is to identify the relevant parties and discuss the issue in detail.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , ʿilm al-maʿānī , Mufrad-Murakkab , al-murakkab an-nāqiṣ , al-isnād al-khabarī

Arap Belâgatinde Takyîdî Mürekkebin Haber Nispeti Taşıma Problemi

Öz

Arap dilinde lafızlar, çeşitli açılardan taksim edilmiştir. Bunlardan biri de müfred-mürekkeb ayrımıdır. Bu ayrıma göre isim, fiil ve harften oluşan ve tek başlarına tam bir anlam ifade etmeyen lafızlara müfred denir. Mürekkeb lafızlar ise bunun aksi olup sükût edildiğinde tam bir anlam ifade edecek isnâda sahip olursa tam, aksi halde nâkıs mürekkeb adını alır. Tam mürekkeblerin haberî isnâda sahip olduğunu söyleyen belâgat âlimleri, nâkıs mürekkebleri takyîdî isnâd ile açıklar. Belâgatin meânî ilminde takyîdî isnâd ile haberî isnâd arasında farklılığın olup olmadığı tartışılmıştır. Öyle ki tartışmayı detaylı olarak ele alanlardan Teftâzânî (ö. 792/1390), takyîdî ile haberî isnâd arasında fark görmeyen belâgatçılara karşı çıkmış; Seyyid Şerîf Cürcânî (ö. 816/1413) ise takyîdîlerin zâtı itibariyle haber nispeti taşımadıklarını ancak zihnî nispetleri dikkate alındığında haber nispetini çağrıştırdıklarını iddia etmiştir. Böylece müteahhir dönem belâgat âlimleri arasında takyîdî mürekkeblerin zâtları itibariyle haber nispeti taşımadıkları görüşü kabul görmüştür. Bu makalenin amacı konuyu ilgili tarafları tespit edip ayrıntılı olarak tartışmaktır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , İlmü’l-meânî , Müfred-Mürekkeb , Nâkıs Mürekkeb , Haberî İsnâd

Kaynakça

• Ali, İsâm Temmam Abdülhamid. “el-İsnâd en-nahvî beyne’l-itlâk ve’t-takyîd ve nemâzecühû fi’l-Kurâni’l-Kerîm”. Mecelletü’l-Adâb ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye 94/1 (2022), 203-230. 10.21608/fjhj.2021.79162.1160
• Arpa, Meryem - Geylani, Mahfuz. “Belâgat İlminde Haber ve İnşâ”. Kilitbahir 23 (2023), 77-95. https://doi.org/10.5281/zenodo.8338223
• Cürcâni, Abdülkahir. Delâilü’l-iʿcâz. thk. Abdülhamid Hendâvî. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1466–2001.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasan es-Seyyid eş-Şerîf Ali b. Muhammed b. Ali. Haşiyetu es-Seyyid eş-Şerîf ala et-Tasavvurat. Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye Matbaası, 1896–1314.
• Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. el-Hâşiyetü ale’l-Mutavvel. thk. Reşîd Arazî. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2007–1428.
• Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. Muʿcemü’t-taʿrîfât. thk. Muhammed Sıddîk el-Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fazîle, 1425–2004.
• Çetin, Ali. “Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye Örneği-”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2012), 101-124.
• Galâyînî, Mustafa b. Muhammed Selim. Câmiü’d-dürûsi’l-Arabiyye. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 28. Basım, 1993–1414.
• Gezek, Ahmet. “Arap Belâgatında Lâzım-ı Fâide-i Haber Kavramı ve Müfessirlerin Bu İfadelere Dair Görüşleri”. Yalova İslam Araştırmaları Dergisi 1/2 (2021), 221-240. https://doi.org/10.33718/tid.1231106
• Irmak, Mustafa. Haber ve İnşa -Klasik Dilbiliminde Bildirim ve Talep İfadeleri. Ankara: İSAM Yayınları, 2017.
• İsferâyînî, Ebu İshak İsamüddin. el-Atvel: Şerhu Telhîsi Miftâhi’l-ulûm. thk. Abdülhamid Hendâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422–2001.
• Kaya, Mahmut. “Mürekkeb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/45-46. Ankara: TDV Yayınları, 1989. Kazvînî, Hatîb. el-İzâh fi ulûmi’l-belâga. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1424–2003.
• Kazvînî, Necmüddin el-Kâtibî. Şemsiyye Risâlesi (Tahkik, Çeviri ve Şerh). çev. Ferruh Özpliavcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
• Kefevî, Ebü’l-Bekâ. el-Külliyyât: Mucemü fi’l-mustalâhâti’l-fürûki’l-lügaviyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1419–1998.
• Meydânî, Abdurrahman b. Hasan Habenneke. el-Belâğatü’l-ʿArabiyye. Şam: Dârü’l-Kalem, 1416–1996.
• Meyhûnî, eş-Şerîf. “er-Rabt el-isnâdî fi’l-cümleti’l-Arabiyyeti’l-basîta”. Mecelletü’l-Adâb ve el-Lügât 6 (2007), 181-192.
• Rızk, Muhammed. “el-İsnâd beyne’n-nahvi ve’l-meânî”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/35 (2019), 315-335. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.511374
• Sâmerrâî, Fâdıl Salih. el-Cümletü’l-Arabiyye Telîfühâ ve Aksâmühâ. Amman: Dârü’l-Fikir, 2. Basım, 1427–2007.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman. el-Kitâb. 4 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1408–1988.
• Şübeyir, Ali b. Musa b. Muhammed. “Kitâbü’l-müfred ve’l-müellef li ebi’l-Kâsım ez-Zemahşerî: Dirâse ve Tahkîk”. Mecelletü’l-ʿulûmi’l-Arabiyye 2/53 (2019), 171-301.
• Teftâzânî, Sa‘deddîn. Şerhu’ş-Şemsiyye fi’l-mantık. thk. Cadullah Bessam Salih. Amman: Dârü’n-Nûr, 2013–1434.
• Teftâzânî, Saʿdeddîn Mesʿûd b. Ömer b. Abdullah. Şerhu’r-Risâleti’ş-Şemsiyye fî tahrîri’l-kavâidi’l-mantıkiyye. thk. Mesud Ahmed Seîdî. Kuveyt: Dârü’d-Diyâi, 2022–1443.
• Teftâzânî, Saʿdüddîn. el-Mutavvel: Belâgat İlimleri: Meânî. çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2019.
• Teftâzânî, Saʿdüddîn Mesʿud b. Ömer. el-Mutavvel: Şerhu Telhîsi’l-Miftâhi’l-ulûm. thk. Abdülhamid Hendâvî. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 3. Basım, 2001–1422.
• Tehânevî, Muhammed Ali b. Ali. Keşşâf ıstılâhâti'l-fünûn. thk. Ahmed Hasan Besec. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 3. Basım, 1434–2013.
• Tahsin, Yurttaş. “Mantık İlminin Belâgate Etkisi”. Mütefekkir Dergisi 9/17 (2022), 81-105. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1034473