Zamakhsharī and Ṭabāṭabāʾī’s Approaches to Qurʾānic Verses on Intercession

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1588 - 1608, 31.12.2025

Şafak Çatal

https://doi.org/10.32711/tiad.1731821

Öz

This study conducts a comparative examination of the Qur’anic verses related to intercession (shafāʿa) in al-Zamakhsharī’s al-Kashshāf and al-Ṭabāṭabāʾī’s al-Mīzān. The aim of the research is to analyze the approaches of al-Zamakhsharī, who represents the Muʿtazilite tradition, and al-Ṭabāṭabāʾī, one of the leading figures of the Shīʿī exegetical school, regarding the concept of intercession. All Qur’anic verses associated with intercession are examined, and the semantic framework of intercession in the Qur’an is discussed through these two exegetical traditions. While al-Zamakhsharī employs a rational and critical methodology, al-Ṭabāṭabāʾī explains intercession through the distinction between legislative (tashrīʿī) and ontological (takwīnī) dimensions. The originality of the study lies in its independent analysis, which directly compares the views of both exegetes while addressing the concept of intercession within the holistic structure of the Qur’an. In this way, the research demonstrates how the Qur’anic notion of intercession is reinterpreted within different theological paradigms.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Qur’ān , al-Zamakhsharī , Ṭabāṭabāʾī , Intercession.

Zemahşerî ve Tabâtabâî’nin Şefaat Konusundaki Âyetlere Yaklaşımı

Öz

Bu çalışma, Zemahşerî’nin el-Keşşâfı ile Tabâtabâî’nin el-Mîzân tefsirlerinde yer alan şefaatle ilgili Kur’an âyetlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmanın amacı, Mu‘tezilî geleneği temsil eden Zemahşerî ile Şiî tefsir ekolünün önemli ismi Tabâtabâî’nin şefaat konusundaki yaklaşımlarını analiz etmektir. Çalışmada şefaatle ilişkili tüm âyetler değerlendirilmiş ve şefaatin Kur’an’daki anlam çerçevesi bu iki yorum geleneği üzerinden ele alınmıştır. Zemahşerî, akılcı ve eleştirel bir yöntem benimserken; Tabâtabâî şefaati teşrî‘î–tekvinî ayrımıyla açıklamaktadır. Araştırmanın özgün yönü, şefaat kavramını Kur’an bütünlüğü içinde ele alırken iki müfessirin görüşlerini doğrudan karşılaştıran bağımsız bir analiz sunmasıdır. Böylece çalışma, Kur’an’daki şefaat anlayışının farklı teolojik paradigmalar içerisinde nasıl yeniden anlamlandırıldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an , Zemahşerî , Tabâtabâî , Şefaat.

Kaynakça

• Abdülbâkī, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1945.
• Abdülcebbâr, Kādî. el-Muḫtaṣar fî uṣûli’d-dîn. Dârü’l-Maʻârif, 1971.
• Abdülcebbâr, Kādî. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
• Abdülmüteâl, M. el-Cebrî. el-Müştehir mine’l-ḥadîs̱i’l-mevżûʿ ve’ż-żaʿîf. Kahire, 1987.
• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-ḫafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs ʿamme’ştehere mine’l-eḥâdîs̱ ʿalâ elsineti’n-nâs. 2 Cilt. Mektebetü’t-türâsi’l-İslâmî, 1351.
• Ahmed Emîn. Ḍuḥa’l-İslâm. 3 Cilt. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2012.
• Ahmed, Halil b. Kitâbü’l-Ayn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1985.
• Akay, Akif. İslam inancında şefaat. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Doktora Tezi, 2012.
• Akbaş, Bahattin. Hadislere göre Hz. Peygamber’in şefaati meselesi. Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
• Algar, Hamid. “ʿAllāma Sayyid Muḥammad Ḥusayn Ṭabāṭabāʾī: Philosopher, Exegete, and Gnostic”. Journal of Islamic Studies 17/3 (2006), 326-351.
• Alıcı, Mustafa. “Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/411-412. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Aydın, Mehmet Âkif. “İmâmet (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/203-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Aydınlı, Osman. “Mu’tezile Ekolü: Teşekkülü, İlkeleri ve İslâm Düşüncesine Katkıları”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) 3/3, Mu‘tezile Özel Sayısı (2003), 27-54.
• Aydınlı, Osman. “Mu’tezile Ekolünün Tarihsel Serüveni”. İslâmî İlimler Dergisi 12/2 (2017), 9-41.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2014.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 6 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eṣ-Sıḥâḥ. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 1987.
• Çağmar, M. Edip. “ez-Zemahşerî ve el-Makâmât Adlı Eseri”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2002), 77-98.
• Çatal, Şafak. el-Keşşâf ve el-Mîzân Adlı Tefsirlerin Kur’ân İlimleri Açısından Mukâyesesi. İstanbul: Üniversite Yayınları, 2022.
• Çelebi, İlyas. İslâm İnanç sisteminde Akılcılık ve KâdîAbdulcebbar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
• Çelebi, İlyas. “Mu‘tezile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/391-401. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Çelik, Hüseyin. “Kuran’da Şefaat”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (2015), 283-313.
• Çelik, Hüseyin. “Mu’tezile Mezhebinin Kur’an Anlayışı ve Günümüze Yansımaları”. Adıyaman Üniversitesi İslami Bilimler Fakültesi İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 12 (2022), 68-93.
• Çelik, Hüseyin. “Şîa Mezhebinin Kur’an Anlayışı”. Adıyaman Üniversitesi İslami Bilimler Fakültesi İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 13 (2023), 1-28.
• Çelik, İmran. “Muhammed Hüseyin Tabâtabâî ve El-Mîzân Tefsîri”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2020), 45-62.
• Düzenli, Yaşar. Üslub ve Semantik Açıdan Kur’ân ve Şefaat. İstanbul: Pınar Yayınları, 2008.
• Ebü’l-İz, İbn. Şerḥu’l-ʿAḳīdeti’ṭ-Ṭaḥâviyye. 2 Cilt. Beyrut, 1987.
• Emîn, Muhsin. Keşfü’l-irtiyâb fî etbâʿi Muḥammed b. ʿAbdilvehhâb. Dımaşk, 1347.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve iḫtilâfü’l-muṣallîn. Wiesbaden, 1963.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-İbâne ʿan uṣûli’d-diyâne. Riyad: Dâru’l-Fazîle, 2011.
• Fîrûzâbâdî. el-Kāmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Resâle, 2005.
• Gölcük, Şerafeddin - Toprak, Süleyman. Kelâm. Tekin Kitabevi, 1991.
• Halîmî, Hüseyin b Hasan. el-Minhâc fî şuʿabi’l-îmân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• Horasânî, Muhammed Bâkır. “Allâme S. Muhammed Hüseyin Tabâtabâî’nin Hayatı”. Misbah 12/21 (2024), 7-20.
• İbn Ebî Zemenîn. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîz. thk. Hüseyin b Ukkâşe - Muhammed Mustafa el-Kenz. 5 Cilt. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse, 2002.
• İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-aʿyân. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’s-Sâdr, 1994.
• İbn Huzeyme. Kitâbü’t-Tevḥîd. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1994.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hicr, 1999.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1431.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn. el-Ḥasene ve’s-seyyiʾe. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1956.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmûʿatü’r-resâʾil ve’l-mesâʾil. 5 Cilt. Beyrut: Licnetü’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1992.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: DİB Yayınları, 2015.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Tefsiri. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2012.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyaü’t-Türasi’l-Arabî, 1957.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1964.
• Malatî, Ebü’l-Hüseyin. et-Tenbîh ve’r-red. Kahire: el-Meketebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1968.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd. İskenderiyye: Dârü’l-Câmiʿâti’l-Mısriyye,1431.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd. İskenderiye: Dâru’l-Câmiati’l-Mısrıyye, 1431.
• Mertoğlu, M. Suat. “Tabâtabâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/306-308. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/235-238. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Müslim, Haccâc b. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1955.
• Nesefī, Ebü’l-Muʿīn. Tebṣıratü’l-edille. 2 Cilt. Dımaşk, 1990.
• Öz, Mustafa - İlhan, Avni. “İmâmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/201-203. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Öztürk, Yener. “Şefaat İnancının Naklî ve Aklî Açıdan İmkânı”. EKEV Akademi Dergisi 9/23 (2005), 103-122.
• Râzî, Fahreddin. eş-şefâatü’l-uzmâ fî yevmi’l-ḳıyâme. Kahire: Dârü’t-Tadâmun, 1989.
• Râzî, Fahreddin. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyaü’t-Türasi’l-Arabî, 2000.
• Rızâ, Muhammed Reşîd. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ḥakîm: Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1353.
• Şehristânî. el-Milel ve’n-niḥal. 3 Cilt. Müessetü’l-Halebî, ts.
• Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin. el-Mîzân fî tefsîri’l-Kur’ân. 20 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A’lâm li’l-Matbûât, 1997.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân. 24 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hicr, 2001.
• Taşdelen, Mehmet. “Mu’tezile’de Şefaat Anlayışı”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (2015), 81-101.
• Teftâzânî, Sa‘deddin. el-Makâsıd. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: TYEK Yayınları, 2019.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şerḥu’l-Maḳāṣıd. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
• Tihrânî, Muhammed el-Hüseynî. eş-Şemsü’s-sâti‘a. çev. Abbas Nureddin, Abdürrahim Mübarek. İran, 2008.
• Toktonaliev, Azat. “Ayet ve Hadisler Bağlamında Şefaat Kavramı”. AKADEMİAR: Akademik İslâm Araştırmaları Dergisi 7 (2019), 161-182.
• Uçma, İsmet. Kur’an ve sünnette şefaat kavramı. Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “İslâm’da Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/412-415. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Yiğit, Bekir. İslâm mezheplerinde şefaat anlayışı. Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
• Zehebî. A‘lâmi’n-nübelâ. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• Zemahşerî. el-Keşşâf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1987.
• Zemahşerî. Esâsü’l-belâğa. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Ziriklî. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-’İlim li’l-Melâyîn, 2002.