A Portrait of a Governor Beyond His Military Identity: Harthama b. Aʻyan through Urban Services and the Concept of the Social State

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1730 - 1747, 31.12.2025

Yasin Kurnaz

https://doi.org/10.32711/tiad.1733931

Öz

Harthama b. Aʻyan (200/816) stands out as one of the prominent military figures and political actors in Abbasid history. He is primarily remembered for his military engagements. Perhaps due to his major contributions in these areas, many of his other services have remained in the shadows and not been fully recognized. However, Harthama b. A‘yan's approach was first and foremost to ensure safety in the cities he was assigned to, and then he initiated infrastructure projects. Through his activities in cities like Tarsus, Egypt, the coastal city of Monastir in eastern Tunisia, Palestine, Khurasan, and Hulwan, Harthama made significant contributions to the cities and their inhabitants. He strengthened city defenses with walls, built walls along the seashores, and implemented tax regulations and various projects aimed at the needs of the people, gaining their trust. He maintained social order in these cities and was known for implementing just policies that aimed at social welfare. Until now, Harthama b. A‘yan has been known primarily for his political and military activities, but our research, which examines his policies to resolve issues based on his just and social state understanding, the projects he introduced to the cities he served, and their impacts on the lives of the people and political orientations, is expected to contribute to filling the gap in the current literature.

Anahtar Kelimeler

History of Islam , Harthama b. Aʻyan , Abbasids , Hārūn ar-Rashīd , al-Ma'mun

Askerî Kimliğin Ötesinde Bir Vali Portresi: Şehir Hizmetleri ve Sosyal Devlet Anlayışıyla Herseme b. Aʻyen

Öz

Herseme b. Aʻyen (ö. 200/816) Abbâsî devrinde ön plana çıkan asker, komutan ve siyasi bir isimdir. Herseme b. Aʻyen denilince akla onun askerî faaliyetleri gelir. Belki bu konuda yaptığı önemli işlerden dolayı onun başardığı diğer pek çok hizmet gölgede kalmış ve gün yüzüne çıkarılmamıştır. Oysa Herseme b. Aʻyen görevlendirildiği şehirlerde ilk olarak emniyeti sağlamış ve hemen ardından şehre kazandırılacak alt yapı ve üst yapı hizmetlerine girişmiştir. Herseme b. Aʻyen Tarsus, Mısır, Tunus’un doğusunda bir sahil şehri olan Münestîr, Filistin, Horasan ve Hulvân’da gerçekleştirdiği faaliyetleriyle, ismi geçen şehirlere ve halklarına önemli katkılar sunmuştur. Şehirlerin savunmasını güçlendiren surlar, deniz kenarlarına yapılan duvarlar, ayrıca vergi düzenlemeleri ve halkın ihtiyaçlarına yönelik çeşitli projelerle, halkın güvenini kazanmıştır. Şehirlerdeki sosyal düzeni korumuş, sosyal refahı hedefleyen adaletli uygulamalarla adından söz ettirmiştir. Şimdiye kadar sadece siyasî ve askerî faaliyetleriyle bilinen Herseme b. Aʻyen’in, adil ve sosyal devlet anlayışıyla sorunları giderme politikalarını, görev yaptığı şehirlere kazandırdıklarını ve bu kazanımların halkın yaşamı ve siyasi yönelimlerdeki etkilerini inceleyen araştırmamızın sözü edilen konudaki eksikliğin giderilmesine katkı sunacağı umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Herseme b. Aʻyen , Abbâsîler , Harûnürreşîd , Me’mûn

Etik Beyan

hertürlü ilmi etik kurallarına uyduğumu ibraz ederim

Destekleyen Kurum

çalışmam her hangi bir kurumdan destek almamıştır

Kaynakça

• Abbâdî, Ahmed Muhtâr. fi’t-Târîḫi’l-ʿAbbâsî ve’l-Endelüs. Beyrut: Dârü’n-Nehzatî’l-Arabiyye, 1976.
• Alî b. Zâfir, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn. Aḫbârü’d-düveli’l-münḳaṭıʿa. thk. İsam Mustafa Hezâyime. İrbid: Dârü’l-Kindî, 1999.
• Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Fütûḥu’l-büldân. Beyrut: Dârü ve Mektebetü Hilâl, 1988.
• Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Burṣân ve’l-ʿurcân ve’l-ʿumyân ve’l-ḥûlân. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1990.
• Can, Mesut. Abbâsî Geleneğinde Sâsânî-Fars Tesiri Fazl b. Sehl Örneği. Konya: Çizgi Kitabevi, 2016.
• Dayf, Ahmed Şevkī Abdüsselâm. el-ʿAṣrü’l-ʿAbbâsiyyi’l-evvel. Kahire, 1966.
• Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd. el-Aḫbârü’ṭ-ṭıvâl. thk. Abdülmün‘im Âmir. Kahire: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1960.
• Ebü’l-Fidâ’, el-Melikü’l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl b. Alî. el-Muḫtaṣar fî aḫbâri’l-beşer. Kahire: Dârü’l-Fikir, 1986.
• Eskin, Ümit. Abbâsîler Döneminde Valilik. ed. Hakan Temir. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
• Güç, Hüseyin. Abbasîler Döneminde Herseme b. Aʻyen’in Siyasî Faaliyetleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Gürhan Bahadır. “Geç Antik Dönem ve Ortaçağ’da Tarsus Tarihi”. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi 7/1 (2010), 39-60.
• Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr. et-Târîḫ. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1977.
• Halîfe, Hennâ Kâzım. “ed-Devru’l-İdârî li Herseme b. Aʻyen (h.201) fi’d-Devleti’l-Abbâsiyye”. Mecelletü’l-Üstâẕ 210 (2014), 473-490.
• Hasen, Kasım. “Herseme b. Aʻyen (h. 200), Sîretühü ve İshâmühü fi’s-Siyâseti’l-Abbâsiyyeti”. Mecelletü’s-Sâmerrâî 5/16 (Ağustos 2009), 40-66.
• Hûî, Âyetullāh Ebü’l-Kāsım b. Alî Ekber b. Hâşim Mûsevî. Muʿcemü ricâli’l-ḥadîs̱ ve tafṣîlü ṭabaḳāti’r-ruvât. nşr. Muhammed Saîd et-Turayhî. Necef: Mektebetü’l-Fikr, ts.
• İbn Ebû Dînâr, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebi’l-Kāsım. el-Müʾnis fî aḫbâri İfrîḳıyye ve Tûnis. Beyrut: Dârü’l-Mesîre, 1993.
• İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed. el-Muḥabber. thk. Ilse Lichtenstädter. Beyrut: Dârü’l-Afâki’l-Cedîde, ts.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber (Kitâbü Tercemâni’l-ʿİber) ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-âs̱arahüm min-ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Halil Şehhâde. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1988.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ s̱ebete bi’n-naḳl evi’s-semâʿ ev es̱betehü’l-ʿayân. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü Sâdır, 1900.
• İbn İzârî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Beyânü’l-muġrib fî aḫbâri’l-Endelüs ve’l-Maġrib. nşr. G. S. Colin – E. Lévi-Provençal. Beyrut: Dârü’s-Sekâfe, 3. Basım, 1983.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. el-Bidâye ve’n-nihâye. Kahire: Dârü’l-Fikir, 1986.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. ʿUyûnü’l-aḫbâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb. Tecâribü’l-ümem ve teʿâḳıbü’l-himem. thk. Ebü’l-Kâsım İmâmî. Tahran: Sürûş, 2000.
• İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’ẓ-ẓâhire fî mülûki Mıṣr ve’l-Ḳāhire. Mısır: Dârü’l-Kütüb, ts.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1997.
• İbnü’l-İbrî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Yuhannâ Mâr Grigorius b. Tâciddîn. Târîḫu muḫtaṣari’d-düvel. thk. Antuvan Sâlihânî el-Yesûî. Beyrut: Dârü’ş-Şark, 1992.
• İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay. Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. thk. Mahmûd el-Arnaût. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1986.
• Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed. Meʾâs̱irü’l-inâfe fî meʿâlimi’l-ḫilâfe. thk. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc. Kuveyt: Matbaatü’l-Hükûmeti’l-Kuveyt, 2. Basım, 1985.
• Kavas, Ahmet. “Trablusgarp”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/288-291. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Kindî, Ebû Ömer Muhammed b. Yûsuf b. Ya‘kūb. Vülâtü Mıṣr, ts.
• Kudâme b. Ca‘fer, Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Ḫarâc ve ṣınâʿat(ṣanʿat)i’l-kitâbe. Bağdat: Dârü’r-Reşîd, 1981.
• Makdisi, el-Mutahhar b. Tâhir. el-Bedʾ ve’t-târîḫ. Port Said: Mektebetü’s-Sekâfetü’d-Dîniyye, ts.
• Mes‘ûdî, Alî b. el-Hüseyn. et-Tenbîh ve’l-işrâf. thk. Abdullah es-Sâvî. Kahire: Dârü’s-Sâvî, ts.
• Muhsin el-Emîn, Ebû Muhammed el-Bâkır. Aʿyânü’ş-Şîʿa. thk. Hasan el-Emin. Beyrut: Dârü’l-Meârif, 1983.
• Müellifi Meçhul. el-ʿUyûnü’l ḥadâʾiḳ fî aḫbâri’l-ḥaḳāʾiḳ. Bağdat: Mektebetü’l-Müsnâ, ts.
• Rufâî, Ahmed Ferid. ʻAsrü’l-Me’mûn. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 3. Basım, 1928.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk. Beyrut: Dârü’t-Türâs, 1968.
• Tenûhî, Ebû Alî el-Muhassin b. Alî b. Muhammed. Nişvârü’l-muḥâḍara ve aḫbârü’l-müẕâkere (Cevâmiʻu’t-tevârîh). Dımeşk, 1930.
• Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer. Târîḫu’l-Yaʿḳūbî, ts.
• Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillah Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. Beyrut: Dârü Sâdır, 1995.
• Yiğit, İsmail. “Münestîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/8-9. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. Heyet. Kahire: Dârü’l-Hidâye, ts.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ’. thk. Heyet. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-(ṭabaḳātü’l-)meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselam et-Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.
• Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-İlm-i li’l-Melâyîn, 2002