The Ottoman Eshām System and Its Fiqhī Analysis

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1525 - 1541, 31.12.2025

Serkan Ağa

https://doi.org/10.32711/tiad.1741369

Öz

Throughout history, states have resorted to borrowing for extraordinary circumstances such as development, wars and natural disasters. This situation has been considered an inevitable tool in terms of the sustainability of public finance. The Ottoman Empire also faced various economic difficulties arising from both internal dynamics and international developments after a period of stability and prosperity that lasted until the end of the 16th century. During this period, increasing financial pressures pushed the Ottoman administration to seek new and alternative sources of income; in this context, internal borrowing methods emerged as prominent financial tools. The Ottoman treasury implemented various methods of internal borrowing, such as iltizām, mālikāne, and eshām. Due to the breadth and diversity of the subject, this study focuses solely on the eshām system and aims to evaluate its structural characteristics and fiqh aspects. In this context, the study first examines the historical and institutional framework of the eshām system, followed by an analysis of its fiqh ruling based on classical fiqh sources and contemporary studies in this field.

Anahtar Kelimeler

Fiqh , Ottoman Empire , Government Borrowing , Domestic Borrowing , Eshām

Osmanlı Esham Sistemi ve Fıkhi Tahlili

Öz

Devletler, tarih boyunca kalkınma, savaşlar ve doğal afetler gibi olağanüstü durumlar için borçlanmaya başvurmuşlardır. Bu durum, kamu finansmanının sürdürülebilirliği açısından kaçınılmaz bir araç olarak değerlendirilmiştir. Osmanlı Devleti de 16. yüzyılın sonlarına kadar devam eden istikrarlı ve müreffeh döneminin ardından, hem iç dinamiklerden hem de uluslararası gelişmelerden kaynaklanan çeşitli ekonomik zorluklarla karşı karşıya kalmıştır. Bu dönemde artan mali baskılar, Osmanlı yönetimini yeni ve alternatif gelir kaynakları arayışına itmiş; bu doğrultuda iç borçlanma yöntemleri öne çıkan finansal araçlar arasında yer almıştır. Osmanlı maliyesi, iç borçlanma kapsamında iltizâm, mâlikâne ve esham gibi çeşitli yöntemleri uygulamaya koymuştur. Bu çalışma, konunun genişliği ve çeşitliliği nedeniyle yalnızca esham sistemi üzerine odaklanmakta; söz konusu sistemin yapısal özelliklerini ve fıkhi açıdan değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu bağlamda, çalışmada öncelikle esham sisteminin tarihsel ve kurumsal çerçevesi ele alınmış; ardından sistemin fıkhi hükmü, klasik fıkıh kaynakları ve bu alanda yapılan çağdaş çalışmalar ışığında analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Osmanlı , Devlet Borçlanması , İç Borçlanma , Esham

Kaynakça

• Alper, Değer - Anbar, Adem. “Osmanlı İmparatorluğu’nun İç Borçlanmada Kullandığı Yöntem ve Araçlar”. Maliye ve Finans Yazıları 1/87 (Nisan 2010), 27-49.
• Aydın, Aytaç. İslâm Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları. Konya: Burç Yayınevi, 2015.
• Aydın, H. Veli. Osmanlı Maliyesinde Modern Bir İç Borçlanma Örneği Olarak Esham Uygulaması. Ankara: Abis Yayınları, 2022.
• Bardakoğlu, Ali. “Osmanlı Hukukunun Şer‘iligi Üzerine”. Osmanlı. ed. Güler Eren. 6/412-417. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Barkan, Ömer Lütfi. “Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerinin Şer‘iliği Meselesi”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/3-4 (Eylül 2011), 203-224.
• Bayındır, Servet. Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslamî Finans (Para ve Sermaye Piyasaları) 2. İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2015.
• Cezar, Yavuz. “Osmanlı Mali Tarihinde ‘Esham’ Uygulamasının İlk Dönemlerine İlişkin Bazı Önemli ve Örnek Belgeler”. Toplum ve Bilim 12 (1980), 124-143.
• Cezar, Yavuz. Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi (XVIII. yy dan Tanzimat’a Mali Tarih). Alan Yayıncılık, 1. Basım, 1986.
• Çizakça, Murat. “Eshamın Modernizasyonu, Finansal İçerme, İç Tasarruflar ve Ekonomik Büyüme”, 1-14.
• Çizakça, Murat. “Osmanlı İmparatorluğu’nda İç Borçlanmanın Evrimi (XV. Yüzyıldan, XIX. Yüzyıla)”. Osmanlı. ed. Güler Eren. 3/223-226. Ankara: Türkiye Yayınları, 1999.
• Döndüren, Hamdi. “İslâm Ekonomisinde Faiz ve Finans Kaynakları”. İslâm Ekonomisinde Finansman Meseleleri. 211-215. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992.
• Genç, Mehmet. “Esham”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/376-380. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Genç, Mehmet. “Mâlikâne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/516-518. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Genç, Mehmet. “Mukātaa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/129-132. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 3. Basım, 2023.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1. Basım, 1388/1968.
• İnalcık, Halil. “Osmanlı Hukukuna Giriş: Örfi - Sultani Hukuk ve Fatih’in Kanunları”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 13/02 (Şubat 1958). https://doi.org/10.1501/SBFder_0000000371
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd el-. Bedâ’i‘u’s-sanâ’i‘ fî tertîbi’ş-şerâ’i‘. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
• Koşum, Adnan. “Osmanlı Örfi Hukukunun İslam Hukukundaki Temelleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/17 (Haziran 2004).
• Midilli, Muharrem. “Klasik Osmanlı Hukukunda Şer’-Örf Ayrımına Dair Modern Tartışmalar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (Mayıs 2017), 33-48.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-. Ravzatü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-müttakîn. 12 Cilt. Beyrut-Dımeşk-Amman: el-Mektebü’l-İslâmî, 3. Basım, 1412/1991.
• Özsaraç, Yakup. Osmanlı Para Vakıflarından Türkiye Vakıflar Bankasına (1826-1954). Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Seyidoğlu, Halil. Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2. Basım, 1999.
• Sezgin, Meryem. Osmanlı Toplumunda Tarafların Hak ve Sorumlulukları Bağlamında Esham Uygulaması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Sugözü, Halil İbrahim - Yaşar, Sema. Devlet Borçları. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 1. Basım, 2022.
• Tabakoğlu, Ahmet. Osmanlı Mâlî Tarihi. İstanbul: Der Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Ulusoy, Ahmet. Devlet Borçlanması. Kocaeli: Umuttepe Yayınları, 11. Basım, 2018.
• Yavuz, Hakan. Türkiye’de Devlet Borçlanmasının Ekonomik Büyüme Üzerinde Etkisi: 1990-2012 Dönemi Analizi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• Yavuz, Yunus Vehbi. “Gelir Ortaklığı ve Buna Bağlı Köprü-Baraj Senetlerinin Hükmü”. İslâm Ekonomisinde Finansman Meseleleri. 523-544. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992. el-Mevsûatü’l-fıkhiyye. 45 Cilt. Kuveyt: Dâru’s-Selâsil, 2. Basım, 1989-2006.