Birgivî’nin Tefsirinde Dilbilimsel Tefsir Uygulamaları (Bakara Sûresi 1-5. Âyetler Arası)

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 264 - 279 , 31.03.2026

Seyfullah Efe

https://doi.org/10.32711/tiad.1741467

https://izlik.org/JA55HE45AF

Öz

Yüce kitabımız Kur'ân-ı Kerîm’in açıklanması ve yorumlanması için büyük çabalar sarfedilmiş ve bunun için çeşitli tefsir yöntemleri kullanılmıştır. Dilbilimsel tefsir yöntemi, Kur'ân-ı Kerîm’e dil ilimleri açısından bakarak, onun içerisindeki lafız, ibare ve cümle şeklinde anlaşılabilecek âyet ya da âyetin içindeki kelimelere nahiv, sarf, iştikâk, kırâat ve belâgat ilimleri açısından yaklaşır.

Mehmed Efendi b. Pîr Ali el-Birgivî (929-981/1523-1573) İslâmî ilimlerin hemen her dalında eser verdiği gibi tefsir alanında da “el-Muḳaddime fi’t-tefsīr” adlı eseri yazmıştır. Bu makale ilgili tefsirde akademik açıdan daha önce yeterince ele alınmamış olan Bakara Sûresi ilk beş âyetindeki nahiv, sarf, belâgat ve kıraat alanlarına yönelik olarak müfessirin açıklamaları ve yaklaşımlarını okuyucuya aktarmayı amaçlamaktadır. Bunu yaparken yazarın etkilendiği dil ve tefsir kaynakları da tespit edilecek ve onun bu anlamda hangi çizgide olduğu belirlenecektir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Dilbilimsel Tefsir , Birgivî , Yazma Eser , el-Mukaddime fî’t-tefsîr

Applications of Linguistic Exegesis in Birgivî's Commentary (Case of Chapter al-Baqara 1-5 Verses)

https://izlik.org/JA55HE45AF

Öz

One of the exegesis methods used to explain and interpret our great book, the Holy Quran, is the linguistic exegesis method, which approaches it in terms of grammar, morphology, etymology, variant readings of Quran and Arabic rhetoric.

Mehmed Efendi, son of Pir Ali al-Birgivi (929-981/1523-1573), produced works in almost every branch of Islamic sciences, and the exegesis entitled ‘al-Muḳaddime fi’t-tefsīr’ is also attributed to him. This article aims to convey to the reader the commentator's explanations and approaches regarding the fields of grammar, morphology, rhetoric and recitation in the verses, adhering to the first five verses of Surah Al-Baqarah, which have not been sufficiently addressed academically in the relevant exegesis. In doing so, the linguistic and exegetical sources that influenced the author will be identified, and his position in this regard will be determined..

Anahtar Kelimeler

Exegesis , Linguistic Tafsir , Birgivî , Manuscript , al-Moqaddimah fi’t-tafsīr

Kaynakça

• Arslan, Ahmet Turan. İmam Birgivî Hayatı, Eserleri ve Arapça Tedrisatındaki Yeri. Sosyal Bilimler Enstitüsü: Marmara Üniversitesi, 1981.
• Ateş, Avnullah Enes. “Kur’ân-ı Kerîm’de Kullanılan Elif Lâm Takılarının Doğru Anlaşılmamasından Kaynaklanan Tercüme Problemleri”. dergİabant (AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi) 8/1 (2020), 102-120.
• Aydın, İsmail. Kuran’ın Filolojik Yorumu. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2010.
• Bayyiğit, Mehmet. “Balıkesirli Bir İslam Alimi İmam Birgivi, Hayatı ve Eserleri”. Balıkesirli Bir İslam Âlimi: İmam Birgivî 1 (2021), 25-40.
• Birgivî, Mehmed Efendi b. Pîr Alî. el-Muḳaddime fi’t-tefsīr. Millî Kütüphane Yazmalar Arşivi, 616818, 96.
• Birgivî, Mehmed Efendi b. Pîr Ali. Mukaddimetü’l-müfessirîn. Riyad: Câmiatu İmam Muhammed b. Suud, 1. Basım, 2004.
• Bursalı, Mehmed Tâhir Efendi. Osmanlı Müellifleri. 1-3 Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, ts.
• Cerrahoğlu, İsmail. “Garîbu’l-Kur’an”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. ed. Ahmed ʿAbdulğafûr ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1403/1983.
• Dânî, Ebû ʿAmr ʿOs̱mân b. Saʿîd. et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. thk. Ḫalef Maḥmûd Sâlim. Hâil: y.y., 1436/2015.
• Durmuş, Zülfikar - Meşe, Ramazan. “Birgivî’nin el-Avâmil Adlı Eserinin Nahiv İlminin Öğretimindeki Yeri ve Önemi”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 1/1 (2018), 11-32.
• Ebû’l-Berakât el-ʾEnbârî, Ebû’l-Berakât ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed b. ʿUbeydillâh el-Enṣârî Kemâluddîn. el-İnṣâf fî mesâîli’l-ḫilâf beyne’n-naḥviyyîne’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. 2 Cilt. b.y.: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, 1424/2003.
• Ebu’l-Ḳâsım el-Huẕelî, Ebû’l-Ḳâsım Yûsuf b. ʿAlî el-Yeşkurî. el-Kâmil fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr ve’l-erbeʿîne’z-zâideti ʿaleyhâ. thk. Cemâl b. es-Seyyid b. Rifâʿî eş-Şâyib. b.y.: y.y., 1428/2007.
• Efe, Seyfullah. “Dilbilimsel Tefsir”. Tefsir ve Tefsir Metinleri. 133-157. İzmir, 2011.
• Elmalı, Hüseyin - Arslan, Şükrü. “Garîb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Ezherî, Ebû Manṣûr Muḥammed b. Aḥmed b. el-Herevî. Tehẕîbu’l-luğa. thk. Muḥammed ʿAvḍ Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2001.
• Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿayn. Daru Mektebeti’l-Hilal, ts.
• İbn Cinnî, Ebû’l-Fetḥ ʿOsmân b. Cinnî el-Mevṣılî el-Bağdâdî. el-Lumaʿ fi’l-ʿArabiyye. thk. Fâʾiz Fâris. Kuveyt: y.y., ts.
• İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b el-Hasan el-Ezdi el-Basri. Cemheretü’l-luga. Daru’l-‘ilm li’l-Melayîn, 1987.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-Meʿânî’l-kebîr fî ebyâti’l-meʿânî. ed. Sâlim el-Kerenkevî v.dğr. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1368.
• İbnu’l-Ḥâcib, İbnu’l-Ḥâcib el-Kurdî el-Mâlikî. Emâlî. thk. Faḫr Ṣâliḥ Suleymân Ḳadâre. 2 Cilt. Beyrut: y.y., 1409/1989.
• İbnu’s-Serrâc, Ebû Bekr Muḥammed b. es-Serî en-Naḥvî. el-Uṣûl fî’n-naḥv. thk. ʿAbdulḥuseyn el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Ḫayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muḥammed. Ğâyetu’n-Nihâye fî Ṭabaḳâti’l-ḳurrâʾ. 3 Cilt. Bergstraesser: Mektebetu İbn Teymiyye, 1351/1932.
• İbnü’l-Enbârî, Ebû’l-Berekât Abdurrahman. el-İnsâf fî mesâili’l-hılâf beyne’l-basriyyîn ve’l-kûfiyyîn. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2002.
• Karagöz, Mustafa. Dilbilimsel Tefsir ve Kur’an’ı Anlamaya Katkısı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010.
• Kılıç, Hulusi. “Belagat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Martı, Huriye. Birgivi Mehmed Efendi. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
• Özata, Havva. “Dilbilimsel Tefsirin İsimlendirilmesi Problemi”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 2/2 (2019), 131-154. https://doi.org/10.5281/zenodo.3595051
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-kalem, 1. Basım, 1992.
• Râgıb el-İsfehânî, Ebû’l-Ḳâsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed. et-Tefsîr. 2 Cilt. Mekke: Câmiʿatu Ummi’l-Ḳurâ, 1424/2003.
• Sekkâkî, Ebû Yaʿḳûb Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muḥammed b. ʿAlî es-Sekkâkî el-Ḫarzemî el-Ḥanefî. Miftâḥu’l-ʿulûm. Beyrut: y.y., 1407/1987.
• Sîbeveyh, Ebû Bişr ʿAmr b. ʿOs̱mân b. Ḳanber el-Ḥârisî. el-Kitâb. thk. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫâncî, 1408/1988.
• Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. ʿUḳûdu’l-cumân fî ʿilmi’l-meʿânî ve’l-beyân. Kahire: y.y., 1433/2012.
• Teftazani, Sa’deddin Mesud b Ömer b Abdullah. Muhtasarü’l-meani. Daru’l-Fikr, ts.
• Yüksel, Emrullah. “Birgivî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/191-194. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Yüksel, Emrullah. “Birgivî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, ts.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. el-Mufaṣṣal fî ṣınaʿati’l-iʿrâb. thk. ʿAlî bû-Mulaḥḥam. Beyrut: y.y., 1993.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. Esâsu’l-belâğa. thk. Muḥammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sevd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
• Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân. thk. Muḥammed Ebu’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİḥyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.
• ʿUkberî, Ebu’l-Beḳâʾ ʿAbdullâh b. el-Ḥuseyn el-Bağdâdî. el-Lubâb fî ʿileli’l-binâʾi ve’l-iʿrâb. thk. Dr. ʿAbdu’l-İlâh en-Nebhân. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1416/1995.