A Study on the Definitions of Rhetoric and the Sciences of Me'ani and Bayan in the Context of Similarities and Differences

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1410 - 1431, 31.12.2025

Sedat Sağdıç

https://doi.org/10.32711/tiad.1745482

Öz

As it is known, rhetoric consists of the sciences of meânî, bayan and badi. Although the foundations of this triple classification were laid by Sakkâkî (d. 626/1229), it was systematized by Qazwinî (d. 739/1338). We see that before Sakkâkî and Qazwinî, these sciences did not have a certain standard in terms of naming and were used interchangeably, changing from time to time. The definitions of the sciences of meani, bayan and badi were systematized with Qazvini, and no scholar who came after could remain independent of it. More precisely, both classical and modern rhetoric scholars have largely continued Qazvini's definition. In these definitions, it is noteworthy that rhetoric and meânî are very similar. In addition to meânî, the sciences of bayan and badi are also branches of rhetoric. Considering that the science of Bedi‘ is complementary to meânî and bayan, it is understandable that the definition of rhetoric does not include it. However, the fact that it gives the impression that it does not include bayan causes confusion. We will address and clarify this issue in our study.

Anahtar Kelimeler

Fluency , Rhetoric , Meânî , Bayan , Muqtada al-Hal , Analysis

Benzerlik ve Farklılıklar Bağlamında Belâgat ile Meânî ve Beyân İlimlerinin Tanımları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bilindiği gibi belâgat; meânî, beyân ve bedî‘ ilimlerinden oluşmaktadır. Bu üçlü tasnifin temellerini Sekkâkî (ö. 626/1229) atsa da Kazvînî (ö. 739/1338) tarafından sistematize edilmiştir. Sekkâkî ve Kazvînî öncesi bu ilimlerin isimlendirme noktasında belli bir standartının olmadığını ve dönem dönem değişiklik arz ederek birbirlerinin yerine kullanıldığını görmekteyiz. Meânî, beyân ve bedî‘ ilimlerinin tanımları Kazvînî’yle beraber bir çerçeveye oturmuş, müteâkiben gelen hiçbir âlim bundan müstağni kalamamıştır. Daha doğrusu gerek klasik gerek modern dönem belâgat âlimleri Kazvînî’nin tanımını büyük oranda sürdürmüştür. Bu tanımlarda belâgat ile meânînin çok benzerlik gösterdiği dikkat çekmektedir. Meânînin yanı sıra beyân ve bedî‘ ilimleri de belâgatın bir dalıdır. Bedî‘ ilminin meânî ve beyânın tamamlayıcısı olduğu düşünüldüğünde belâgat târifinin onu içermemesi anlaşılabilir. Fakat beyânı kapsamadığı izlenimi vermesi karışıklığa neden olmaktadır. Çalışmada bu husus ele alınıp netleştirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Fesâhat , Belâgat , Meânî , Beyân , Muktezâ-yı Hâl , Tahlil

Kaynakça

• Abbâs, Fazl Hasan. el-Belâga fünûnuha ve efnânuha: ‘İlmü’l-beyân ve’l-bedî‘. b.y.: Dâru’l-Furkân li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 10. Basım, 2005.
• Abbâs, Fazl Hasan. el-Belâga fünûnuha ve efnânuha:‘ilmü’l-me‘ânî. İrbid: Dâru’l-Furkân li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 4. Basım, 1417.
• Akkâvî, İn‘âm Fevvâl. el-Mu‘cemü’l-mufassal fî ‘ulûmi’l-belâgati’l-‘Arabiyye el-bedi‘ ve’l-beyân ve’l-me‘ânî. ed. Ahmed, Şemsüddin. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 1427.
• Alevî, Yahyâ b. Alî b. İbrahim. et-Tırâz li esrâri’l-belâga ve ‘ulûmi hakâ’iki’l-‘i‘câz. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1. Basım, 1423.
• Arslan, Hüseyin. Hatip el-Kazvini’nin Telhis ve İzah adlı eserlerinde Sekkaki’ye itiraz ettiği meseleler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. Kitâbü’s-sınâ‘ateyn. ed. Müfîd Kumayha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 2008.
• Atîk, Abdülazîz. Fî’l-belâgati’l-‘Arabiyye: ‘ilmü’l-beyân. Beyrut: Dâru’n- Nehdâti’l-‘Arabiyye, 1985.
• Atîk, Abdülazîz. Fî’l-belâgati’l-‘Arabiyye: ‘ilmü’l-me‘ânî. Beyrut: Dâru’n- Nehdâti’l-‘Arabiyye, 1. Basım, 2009.
• Bağcı, Ali. Arap belâgatı’nda muktezâ-yı hâl. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Bamyânî, Muhammedî. Durûs fî’l-belâga. 4 Cilt. Müessesetü’l-belâg, 1. Basım, 1429.
• Bolelli Nusrettin. Belâgat: Beyân-Me‘anî-Bedî‘ İlimleri: Arap Edebiyatı. İstanbul: İFAV: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 6. Basım, 2011.
• Bulut, Ali. Belâgat: Beyân-Meânî-Bedî‘. İstanbul: M.Ü İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
• Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1423.
• Cârim, Alî - Emîn, Mustafa. el-Belâgatü’l-vâdıha: el-beyân ve’l-me‘ânî ve’l-bedî‘ li’l-medârisi’s-sâneviyye. İstanbul: Kahraman, 1984.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-lüga ve sıhâhü’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgâfur ‘Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi lil-Melayîn, 3. Basım, 1404.
• Cürcânî, Rükniddîn Muhammed b. Alî - Şemsüddîn, İbrâhim. el-İşârât ve’t-tenbîhât fî ‘ilmi’l-belâga. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1432.
• Cürcânî, Rükniddîn Muhammed b. Alî. el-ʾİşârât ve’t-teşbîhât. thk. İbrahim Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1432.
• Çıkar, Mehmet Şirin vd. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. Güler, İsmail. İstanbul: İSAM: İslam Araştırmaları Merkezi, 2. Basım, 2017.
• Dannâvî, Muhammed Emîn. Mu‘inü’t-tullâb fî ‘İlmi’l-belâga: ‘İlmü’l-me‘ânî ‘ilmü’l-bedî‘ ‘ilmü’l-beyân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 2010.
• Durmuş, İsmail. “Meânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/204-206. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Düsûkî, Muhammed Ahmed b. Arafe. Hâşiyetü’t-Düsûkî ‘ala muhtasarı’s-Sa‘d. thk. Halil İbrahim Halil. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, ts.
• Emîl Bedî‘ Ya‘kup - Mîşâl Âsî. el-Mu‘cemu’l-mufaṣṣal fî’l-lüġâti ve’l-ʾedeb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1. Basım, 1987.
• Emîn, Bekrî Şeyh. el-Belâgatü’l-‘Arabiyye fî sevbihâ’l-cedîd: ‘İlmu’l-beyân. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1. Basım, 1402.
• Emîn, Bekrî Şeyh. el-Belâgatü’l-‘Arabiyye fî sevbihâ’l-cedîd: ‘İlmu’l-me‘ânî. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 6. Basım, ts.
• Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 14. Basım, 2017.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kub. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Mektebetü tahkîki’t-türâs fî müesseseti’r-risâle. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 6. Basım, 1998.
• Güceyüz, İsa. Belâgat İlimleri Tarihi: Tarihleşme Bağlamında. Ankara: Fecr Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Hafâcî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Saîd. Sırrü’l-Fesâha. Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1402.
• Harbî, Abdülaziz b. Ali. el-Belâgatü’l-müyessere. Dâru İbn Hazm, 2. Basım, 1432.
• Hâşimî, Seyyid Ahmed. Cevâhiru’l-belâga. thk. Süleyman Salih. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 4. Basım, 1434.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Mu‘cemü mekâyîsi’l-luga. thk. Enes Muhammed Şamî. Kâhire: Dâru’l- Hadîs, 1429.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. nşr. Abdullah Ali el-Kebîr. 6 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
• İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn Nasrullah b. Muhammed. el-Câmiʿu’l-kebîr fî sınâʿati’l-manzûm mine’l-kelâm ve’l-mensûr. thk. Mustafa Cevâd. Bağdat: Matba‘atü’l-Mecma‘i’l-‘İlmî, 1375.
• İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn Nasrullah b. Muhammed. el-Meselü’s-sâʾir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. thk. Ahmed Hûfî - Bedevî Tabâne. 4 Cilt. Kahire: Dâru Nahdati Mısr, ts.
• İbnü’l-Mu‘tez, Ebü’l-Abbâs Abdullah b. Muhammed. el-Bedî‘ fi’l-bedî‘. Kahire: Dâru’l-Cîl, 1. Basım, 1410.
• Kalkîle, ‘Abduh Abdulazîz. el-Belâgatü’l-Istılâhiyye. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 3. Basım, 1412.
• Kâsımî, Muhammed Ahmed - Dîb, Muhyiddîn. ‘Ulûmu’l-belâga: el-bedî‘, vel-Beyân, ve’l-me‘ânî. Trablus: el-Müessetü’l-Hadîse li’l-Kitab, 1. Basım, 2003.
• Katip Çelebi. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 6 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müsennâ, 1941.
• Kazvînî, Hatîb. el-ʾÎzâh fî ‘ulûmi’l-belâga: el-me‘ânî ve’l -beyân ve’l-bedî‘. thk. Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l Cîl, 3. Basım, 1424.
• Kazvînî, Hatîb. et-Telhîs fî ‘ulûmi’l-belâga. thk. Abdülhamîd Hendâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1430.
• Kılıç, Hulusi. “Belâgat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/380-383. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Matlûb, Ahmed. Mu‘cemü’l-mustalahâti’l-belâgiyye ve tatavvurihâ. 3 Cilt. Bağdat: Matbaatü’l-Mecme‘il-‘İlmiyyi’l-‘Irakıyyî, 1403.
• Mecdî Vehbe - Kamil el-Mühendis. Mu‘cemu’l-mustalahâti’l-‘Arabiyye fî’l-lügâti ve’l-edeb. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 2. Basım, 1984.
• Merâgî, Ahmed Mustafa. ‘Ulûmu’l-belâga: el-Beyân ve’l-me‘ânî ve’l-bedî‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 1414.
• Meydânî, ‘Abdurrahmân Hasan Habenneke. el-Belâgatü’l‘Arabiyye ʾüsüsühâ ve ʿulûmuhâ ve fünûnühâ ve suverun min tatbîkâtihâ bi-heykelin cedîdin min tarîfin ve telîdin. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 1434.
• Mübârek, Mâzin. el-Mûcez fî târîhi’l-belâga. Dâru’l-Fikr, ts.
• Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fî’l-lügati ve’l-edeb. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 3. Basım, 1417.
• Nâsıf, Ḥifnî vd. Durûsu’l-belâga. thk. Ahmed Senûsî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’an. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1423.
• Rummânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Îsâ. en-Nüket fî i‘câzi’l-Kur’an. thk. Muhammed Halefullah - Muhammed Zağlul Selam. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 3. Basım, 1976.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Siracüddîn Yusuf b. Ebi Bekr. Miftâhu’l-’ulûm. thk. Naim Zerzur. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1407.
• Şensoy, Sedat. “Hatîb el-Kazvînî’de Fesâhat ve Belâgat Kavramları”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2007), 25-47.
• Tabâne, Bedevî. Mu‘cemu’l-belâgati’l-‘Arabiyye. Cidde-Riyâd: Dâru’l-Menâre-Dâru’r-Rıfâ‘î, 3. Basım, 1408.
• Teftâzânî, Sa‘düddin. Muhtasaru’s-Saʿd: Şerhü telhîsi kitâbi miftâhi’l-ʿulûm. thk. Abdülhamid Hendavî. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1431.
• Tîbî, Şerefüddin el-Huseyn b. Abdillah. et-Tibyân fî’l-beyân. ed. Yâhyâ Murâd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1425.
• Ulvân, Muhammed Şa‘bân - Nu‘mân Şa‘bân, Muhammed Şa‘bân. Min belâgati’l-Kur’an: el-me ‘ânî, el-beyân, el-bedî‘. thk. Abdulkâdir Hüseyin. Kahire: ed-Dârü’l-‘Arabi li’n-neşr ve’t-tevzî ‘, 3. Basım, 1998.
• Yıldız, Ömer. Belâgat İlminin İzâfiliği: Nedenler ve Sonuçlar. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ Huseynî. Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Matbaatü Hukumeti’l-Kuveyt, 1385.
• Zemahşerî, Ebûl’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed. Esâsü’l-belâga. thk. Mezeyed Neîm, Şevkî Maarrî. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1. Basım, 1998.