An Analysis of Social Services Provided to Disabled Individuals During the Bahri Mamluk Period

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1503 - 1524, 31.12.2025

Hilmi Keleş

https://doi.org/10.32711/tiad.1745683

Öz

Social work is an interdisciplinary field addressing poverty, inequality, and social exclusion caused by structural or environmental factors affecting individuals, groups, and communities. It includes support for disadvantaged groups such as persons with disabilities, the elderly, women, orphans, refugees, prisoners of war, exiles, and convicts. Although modern social work emerged as a profession in the West during the 18th and 19th centuries, similar practices existed in Islamic societies from the time of the Prophet Muhammad, carried out by individuals, charitable endowments (waqfs), and the state. This study investigates social work practices for persons with disabilities during the Bahri Mamluk period. Disabled individuals were not marginalized; their needs were met, and they had access to education and healthcare. They were employed in public sectors and supported in crafts. Drawing on primary Mamluk sources and secondary literature, the study highlights the historical significance of these practices within social work.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Bahri Mamluks , Social Work , Persons with Disabilities , Employment , Education and Healthcare Services

Bahrî Memlükleri Döneminde Engelli Bireylere Sunulan Sosyal Hizmetlerin İncelenmesi

Öz

Sosyal hizmet; birey, grup ve toplulukların yapısal ya da çevresel etkenlerle karşılaştıkları yoksulluk, eşitsizlik ve dışlanma gibi sorunlara çözüm üretmeyi amaçlayan disiplinler arası bir alandır. Engelliler, yaşlılar, kadınlar, yetimler, mülteciler, savaş esirleri, sürgün edilenler ve hükümlüler gibi dezavantajlı gruplara yönelik destek hizmetleri bu alanın temelini oluşturur. 18. ve 19. yüzyıllarda Batı'da mesleki bir alan olarak gelişen sosyal hizmet, İslam toplumlarında ise Hz. Peygamber döneminden itibaren, birey, vakıf ve devlet eliyle yürütülmüştür. Bu çalışma, Bahrî Memlükleri döneminde engelliler için yürütülen sosyal hizmet uygulamalarını ele almaktadır. Bu dönemde engelliler toplumdan dışlanmamış, onların temel ihtiyaçları karşılanmış, eğitim ve tedavi hizmetlerine erişimleri sağlanmıştır. Engelliler, devlet ve vakıflar aracılığıyla idari, askeri, adli ve eğitim gibi alanlarda istihdam edilmiş, bireysel olarak da çeşitli zanaatları icra etmeleri toplum tarafından desteklenmiştir. Bu çalışmada, Memlük dönemi müelliflerinin eserleri birincil kaynaklar olarak ele alınmış ve ikincil literatür ışığında bu uygulamalar değerlendirilmiş ve sosyal hizmet alanı bakımından önemi vurgulanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Tarihi , Bahrî Memlükleri , Sosyal Hizmet , Engelli Birey , İstihdam , Eğitim ve Tedavi Hizmetleri

Kaynakça

• Acara, Yusuf. “Saadet Asrı Model Toplum Tecrübesinin Engellilere İlişkin Kodları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/1 (2013), 131-171.
• Âşûr, Saîd Abdülfettâh. el-Mücteme‘ el-Mısrî fî Asr Selâtin el-Memâlik. Kahire: Daru’n-nahdati’l-arabiyye, 1992.
• Ataman, Emine. “Sosyal Haklar Bağlamında İslam’da Engellilere Yönelik Onurlu Muamele Uygulamaları”. İslam Medeniyetinde Sosyal Hizmetler. ed. Yakup Akyürek vd. 299-321. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
• Berkey, Jonathan. “Culture and Society during the late Middle Ages”. ed. Carl F. Petry. Cambridge: The Cambridge History of Egypt, 2006.
• Ciminli, Alaattin vd. “Ortopedik Engelli Bireylerde İyi Oluş ve Sosyal Dışlanma Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi 18/37 (2023), 241-257. https://doi.org/10.35675/befdergi.1198987
• Cündî, Ziyâüddîn Halîl b. İshâk. Muhtasarü’l-ʿAllâme Halîl fî fıkhi’l-İmâm Mâlik. thk. Ahmed Cad. 1 Cilt. Kahire: Daru’l-hadis, 1426.
• Çelik, Yılmaz. “Emevî Hailesi Ömer b. Abdülaziz’in Sosyal Hizmet Uygulamaları”. Dergİabant (Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi) 7/14 (2019), 616-636.
• Çitil, Mahmut - Üçüncü, Muhammet Kürşat. “Türkiye’de Engelli Hakları ve Engelliler Hukuku’nun Durumu”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 35 (2018), 233-278.
• Dilik, Said. “Sosyal Güvenlik ve Sosyal Hizmetler Arasındaki İlişkiler”. 73-84. Ankara: Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü Yayını, 1968.
• Ebû zer el-Halebî, Muvaffakuddîn Ahmed b. İbrâhîm. Künûzü’z-zeheb fî târîhi Haleb. 2 Cilt. Haleb: Daru’l-kalem, 1. Basım, 1417.
• Emin, Muhammed Muhammed. el-Evkâf ve’l-hayatu’l-ictimaiyye fî Mısır 648-963/1250-1517. Kahire: Daru’l-kutub ve’l-vesaiki’l-kavmiyye, 1435.
• Erkan, Gönül. “Özürlülüğe İlişkin Modeller ve Sosyal Hizmet Uygulamaları”. Toplum ve Sosyal Hizmet Dergisi 15/2 (2004), 31-38.
• Eser, Mithat. “İslam Tarihinde Engellilik”. Özel Eğitimde Din Eğitimi. ed. Saadettin Özdemir - Mustafa Başkonak. thk. Eyüp Baş. 43-59. Ankara: Grafiker Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb. el-Kâmûsü’l-muhît ve’l-kabesü’l-vasît el-câmiʿ limâ zehebe min luġati’l-ʿArab şemâtît. thk. Muhammed Naim Arkasûsî - Mektebetu tahkîki’t-turâs fî müesseseti’r-risâle. 1 Cilt. Beyrut/Lübnan: Müessesetü’r-risâle li’t-tibaati ve’n-neşri ve’t-tevziî, 8. Basım, 1426.
• İbn Battûta, Şemsüddîn Muhammed b. Abdillâh. Tuhfetü’n-nüzzâr fî ġarâʾibi’l-emsâr ve ʿacâʾibi’l-esfâr. 5 Cilt. Rabat: Akademiyyetu’l-memleketi’l-mağribiyyeti, 1417.
• İbn Dokmak, Sârimüddîn İbrâhîm b. Muhammed. el-Cevherü’s-semîn fî siyeri’l-hulefâʾ ve’l-mülûk ve’s-selâtîn. thk. Kemâleddin İzzeddin Ali. 2 Cilt. Beyrut: Âlimu’l-kutub, 1405.
• İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. ed-Dürerü’l-kâmine fî aʿyâni’l-miʾeti’s-sâmine. thk. Muhammed Abdülmuîd Han. 6 Cilt. Saydar Abâd/Hindistan: Meclisu daireti’l-meârifi’l-Osmaniyye, 1392.
• İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. İnbâʾü’l-ġumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr. thk. Hasan Habeşî. 4 Cilt. Mısır: el-Meclisu’l-A’la li’ş-şuuni’l-İslamiyye-Lecnetu ihyai’t-turâsi’l-İslamiyye, 1389.
• İbn Kesîr, İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şiri. 14 Cilt. Daru ihyau’turasi’l-arabi, 1408.
• İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Daru’s-sadr, 1414.
• İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. el-Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin. 7 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l Mısriyyeti’l-Amme li’l Kitâb, 1984.
• İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kāhire. 16 Cilt. Mısır: Vizaretu’s-sakafeti ve’l-irşâdi’l-kavmi, Daru’l-kutub, ts.
• İbnu’l-Uhuvve, Ziyâüddîn Muhammed b. Muhammed. Meʿâlimü’l-kurbe fî ahkâmi’l-hisbe. thk. Muhammed Mahmûd Şa‘bân - Sıddîk Ahmed Îsâ el-Mutîî. Mektebetu’l-a’lami’l-İslami, 1408.
• İbnü’l-Hâc, Muhammed b. Muhammed el-Abderî. el-Medhal ilâ tenmiyeti’l-aʿmâl bi-tahsîni’n-niyyât ve’t-tenbîh ʿalâ baʿżi’l-bidaʿ ve’l-ʿavâʾidi’lleti’ntuhilet ve beyâni şenâʿatihâ ve kubhihâ. 4 Cilt. Daru’t-turas, ts.
• İbnü’l-İbrî, Cemâlüddîn Yuhannâ Mâr Grigorius b. Tâciddîn Ehrûn. Târîhu muhtasari’d-düvel. thk. Antuvan Sâlihânî el-Yesûî. 1 Cilt. Beyrut: Daru’ş-şark, 3. Basım, 1992.
• İbnü’l-Verdî, Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer. Tetimmetü’l-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer. 2 Cilt. Lübnan/Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1417.
• İsbir, Eyyup Günay - Çubuk, Hülya. “Engellilerin Anayasal Haklarını Kullanmalarını Zorlaştıran Sebepler”. İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4/1 (2018), 1-30.
• Joinville, Jean De. Bir Haçlının Hatıraları. çev. Cüneyt Kanat. İstanbul: Yeditepe yayınevi, 2. Basım, 2016.
• Kalkaşendî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. 15 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, ts.
• Karakuş, Nadir. “Emevi Halifesi I. Velid’in Dımaşk’ta Kurduğu Hastane Üzerine Bazı Mülahazalar”. Daruşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/2 (2023), 57-68.
• Karan, Cuma. Hz. Peygamber ve Engelliler. İstanbul: Beyan Yayınları, 2023.
• Kumcağız, Hatice vd. “Zihinsel Engelli Öğrencilerin Ailelerinin Gereksinimlerinin Belirlenmesi”. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi 3/1 (2018), 1-9.
• Kütübî, Salâhuddîn Muhammed b. Şâkir. Fevâtü’l-Vefeyât ve’z-zeyl ʿaleyhâ. thk. İhsan Abbas. 4 Cilt. Beyrut: Daru’s-sadr, 1974.
• Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi zikri’l-hıtat ve’l-âs̱âr. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1418.
• Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. 8 Cilt. Lübnan/Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1418.
• Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. Muhtasarü’l-Kâmil fî maʿrifeti duʿafâʾi’l-muhaddisîn li-İbn ʿAdî. thk. Eymen Ârif ed-Dımaşkī. 1 Cilt. Kahire/Mısır: Mektebetu’s-sünne, 1415.
• Memmâtî, Es‘ad b. Mühezzeb. Kavânînü’d-devâvîn. thk. Muhammed b. Ahmed en-Neccar, 1299.
• Nuaymî, Muhyiddîn Abdülkādir b. Muhammed. ed-Dâris fî târîḫi’l-medâris. thk. İbrahim Şemseddin. 2 Cilt. Dımaşk: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1410.
• Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Daru’l-kutub ve’l-vesaiki’l-kavmiyye, 1423.
• Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yahyâ. Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Muctemau’s-sakafi, 1423.
• Öztürk, Levent. İslam Dünyasında Hastaneler. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
• Râzî, Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr. Muhtârü’s-Sıhâh. thk. Yusuf Şeyh Muhammed. 1 Cilt. Beyrut-Sayda: el-Mektebetü’l- Asriyye-ed-Dâru’n-Numuzeciyye, 5. Basım, 1420.
• Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. Aʿyânü’l-ʿasr ve aʿvânü’n-nasr. thk. Ali Ebû Zeyd vd. 5 Cilt. Beyrut/Lübnan, Dımaşk/Suriye: Daru’l-fikri’l-muâsır - Daru’l-fikr, 1418.
• Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavut - Mustafa Türki. 29 Cilt. Beyrut: Daru ihyâu’t-turas, 1420.
• Sağlık, Sema. “Sosyal Devlette Engelli Politikaları: Türkiye-AB Karşılaştırması”. İnternational Smart Journal 7/50 (2021), 2337-2356.
• Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber’in Engellilere Karşı Bakış Açısının Tesbiti”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (2006), 37-72.
• Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. 12 Cilt. Beyrut: Menşurâtu daru mektebeti’l-hayat, ts.
• Sevinç, Şebnem vd. Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi İşitme Engelli Bireyler Destek Eğitim Programı, Ankara: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2008.
• Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakâtü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Hicr li’t-tibâati ve’n-neşri ve’t-tevzîi, 2. Basım, 1413.
• Ya‘kūbî, Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk. Târîhu’l-Yaʿkūbî. thk. Abdülemîr Mühennâ. 2 Cilt. Beyrut/Lübnan: Şirketü’l-A’lemi li’l-Matbuat, 1431.
• Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/90-97. Ankara, 2004.
• Yûnînî, Kutbüddîn Mûsâ b. Muhammed. Zeylü Mirʾâti’z-zamân. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Kutubi’l-İslamî, 1413.
• Zebîdî, Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. 40 Cilt. Daru’l-hidaye, ts.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Tezkiretü’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut-Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1419.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Muʿcemü’ş-şüyûhi’l-kebîr li’z-Zehebî. thk. Muhammed Habîb el-Hîle. 2 Cilt. Taif/Suudi Arabistan: Mektebetu’s-Sadık,1408.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-Arab, 1413.
• Zekî Mübârek, Muhammed Zekî b. Abdisselâm. et-Tasavvufü’l-İslâmî fi’l-edeb ve’l-ahlâk.2 Cilt. Kahire/Mısır: Matbaatu’r-risâle, 1357.