The Manuscript Copies and Scholarly Significance of the Work Kashf al-Asrār ʿan Qirāʾat al-Aʾimmat al-Akhyār by Molla Gürānī (d. 893/1488), within the Context of ʿIlm al-Qirāʾāt

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1655 - 1678, 31.12.2025

Engin Olaş , Aydın Kudat

https://doi.org/10.32711/tiad.1753911

Öz

The study of manuscript works with scholarly methodologies is key to understanding of Islamic civilization. These works have contributed to various fields in Islamic disciplines while reflecting the intellectual outlook of their time. One of them is the commentary Kashf al-Asrārʿan Qirāʾat al-Aʾimmat al-Akhyār by the Ottoman statesman Shaykh al-Islām Molla Gürānī (d.893/1488). This work, which engages with a variety of topics in ʿIlm al-Qirāʾāt, is distinguished as a commentary on Ibn al-Jazarī’s (d.833/1429) Nihāyat al-Barāra fī’l-Qirāʾāt al-Thalāth al-Zāʾida ʿala’l-ʿAshara. This article aims to introduce and examine its extant copies and determine its place in ʿIlm al-Qirāʾāt. It will briefly introduce Ibn al-Jazarī, the author of Nihāyat al-Barara on which the commentary was written, and Molla Gürānī. Subsequently, the manuscript will be analysed qualitatively and quantitatively to determine its essential features (like its structure, title, authorship, qirāʾāt sources, methodology, content), elucidating its scholarly significance in ʿIlm al-Qirāʾāt will be attempted.

Anahtar Kelimeler

Qurʾān Recitation and the Science of Qirāʾāt , Molla Gürānī , Ibn al-Jazarī , Kashf al-Asrār , Shādh Recitations

Kıraat İlmi Bağlamında Molla Gürânî’nin (ö. 893/1488) Keşfü’l-Esrâr ʿan Kırâʾati’l-Eʾimmeti’l-Ahyâr Adlı Eserinin Yazma Nüshaları ve İlmî Değeri

Öz

İslâm medeniyetini yakından tanımaya imkân sağlayan önemli bir etken, yazma eserlerin ilmî yöntemlerle incelenmesidir. Söz konusu eserler, döneminin ilim anlayışını yansıtmakla beraber İslâmî ilimlerin birçok alanına katkı sağlamıştır. Bu eserlerden biri Osmanlı devlet adamı Şeyhülislâm Molla Gürânî’nin (ö. 893/1488) Keşfü’l-esrâr ʿan kırâʾati’l-eʾimmeti’l-ahyâr adlı şerh çalışmasıdır. Kıraat ilmi bağlamında birçok konuyu ele alan bu çalışma, İbnü’l-Cezerî’nin (ö. 833/1429) Nihâyetü’l-berere fi’l-kırâʾati’s-selâs ez-zâʾide ʿale’l-ʿaşere isimli eserinin şerhi olarak öne çıkmaktadır. Bu makale, eserin mevcut nüshalarını tanıtmayı, incelemeyi ve kıraat ilmindeki yerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, çalışmanın ilk kısmında üzerine şerh yazılan Nihâyetü’l-berere adlı eserin müellifi İbnü’l-Cezerî ve Molla Gürânî hakkında kısaca bilgi verilmiş; devamında tespit edilen yazma eser, nitel ve nicel açıdan incelenerek yapısı, ismi, müellife aidiyeti, kıraat kaynakları, metodu ve muhtevası gibi temel özellikleri tespit edildikten sonra eserin kıraat ilmi bağlamında ilmî değeri ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kur’an-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi , Molla Gürânî , İbnü’l-Cezerî , Keşfü’l-esrâr , Şâz Kıraatler

Kaynakça

• Acar, Mehmet Maşuk. Kıraat İlminde Şâz Meselesi. Ankara: İlâhiyât, 1. Basım, 2024.
• Adak, Reşat. Fethinden Günümüze Cizre: Siyasi, İlmî ve kültürel Tarih. Bursa Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
• Akakuş, Recep. “Kıraat İlminde İcazet Geleneği, Reisü’l-Kurra Makamının Kurumsallaşması ve İşlevi”. Tarihten Günümüze Kıraat İlmi: Uluslararası Kıraat Sempozyumu. 501-543. Ankara: DİB Yayınları, 1. Basım, 2015.
• Aksun, Ziya Nur. Osmanlı tarihi: Osmanlı Devleti’nin Tahlili, Tenkidli Siyasi Tarihi. 6 Cilt. İstanbul : Ötüken Neşriyat, 1994.
• Altıkulaç, Tayyar. “İbnü’l-Cezerî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 20/551-577. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1999.
• Avfî, Muhammed b. Ahmed el-Avfî el-Mesîrî el-Mukrî. Lemehâtü’l-envâr ve nefehâtü’l-ezhâr. Yazma Eser. Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi: Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, 662234.
• Bağdatlı, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn: Esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l musannifîn. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1951.
• Baltacı, Cahid. XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. 2 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2005.
• Bergamalı, Cevdet Bey. Tefsir Tarihi. İstanbul: Ahmed Kamil Matbaası, 1927.
• Bilici, Mehmet Akif. Ğâyetü’l-Emânî Adlı Tefsirinde Molla Gürânî’nin Kıraatlere Yaklaşımı. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022.
• Brockelmann, Carl. Geschichte der Arabischen Litteratur. Leiden: E. J. Brıll, 1943.
• Edirnevî, Ahmed b. Muhammed. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Süleyman b. Salih el Hazyî. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1997.
• Gökdemir, Ahmet. “Genel Hatlarıyla Osmanlı Kıraat İlmi Eserleri”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 59-78.
• Gündüz, Ahmet. “Şehrizor”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 38/473-475. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2010.
• Işık, İsmail. İbnü’l-Cezeri ve Câmiu’l Esanid Adlı Eseri. Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî. et-Temhid fi-ilmi’t-tecvid. thk. Ğanım Kadduri Hamed. haz. Aydın Kudat. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. ed-Dürretü’l-mudiyye fi’l-kıraâti’s-selâs. thk. Muhammed Temîm ez-Zû’bî. Cidde: Daru’l-Hüdâ, 2. Basım, 2000.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. ed-Dürretü’l-mudiyyeti fi’l-kırââti’s-selâsi’l-mütemmimeti li’l-aşr. Yazma Eser. Mehmet Taviloğlu: Süleymaniye Kütüphanesi, 647109.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. Nihâyetu’l-berere fî kırâ’âti’l-eimmeti’s-selaseti’z-zâideti ale’l-aşere. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye, 172691, 1-21yk., 13 st.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. Tayyibetü’n-neşr fi’l-kırââti’l-aşr. Yazma Eser. Mehmet Taviloğlu: Süleymaniye Kütüphanesi, 646387.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. Tayyibetü’n-neşr fi’l-kırââti’l-aşr. Yazma Eser. Laleli: Süleymaniye Kütüphanesi, 00032-005.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Ali ed-Dımaşkî el-Cezerî. Tayyibetü’n-neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Muhammed Temîm ez-Zû’bî. Cidde: Daru’l-Hüdâ, 1994.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed ed-Dımaşkî el-Cezerî. Nihâyetu’l-berere fî kırâ’âti’l-eimmeti’s-selaseti’z-zâideti ale’l-aşere. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Nuri Efendi, 305561, 104-124 yk., 13 st.
• İbnü’l-Cezeri, Ebu’l-Hayr Şemseddin Muhammed b Muhammed b Muhammed ed-Dımaşkî el-Cezerî. Nihâyetü’l-berere fi’l-kırâ’âti’s-selâseti’z-zâ’ide ale’l-aşere. Manisa: Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 100577, 68b-85b yk., 15 st.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemseddîn Muhammed b.Muhammed. en-Neşr fi’l kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed Debba. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemseddîn Muhammed b.Muhammed. Müncidü’l-muķri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. Kahire: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Alî b Yûsuf. Gayetü’n-nihaye fî tabakati’l-kurra. 3 Cilt. Mektebetü İbn Teymiye, 1932.
• İbnü’l-Ğazzî, Şemseddin Ebû’l Me’ali Muhammed b. Abdurrahman. Dîvânü’l-İslâm. thk. Seyyid Kesrevî Hasen. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
• İbnü’l-Kabâkıbî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Halil b. Ebû Bekir el-Halebî. Îzâhu’r-rumûz ve miftâhu’l-künûz. Umman: Daru’l-İmar, 2003.
• İpşirli, Mehmet. “Kazasker”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/140-143. Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022.
• İşpirli, Mehmet. “Şeyhûlislamlık”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/91-96. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2010.
• Kara, Ömer. “İbnü’l-Cezeri: Hayatı ve Eserleri”. Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu, 29-42.
• Kâtib Çelebi, Mustafa b Abdullah. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmud Abdülkadir Arnavûtî. 6 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2010.
• Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşf-el-Zunûn. nşr. Şerafeddin Yaltkaya, Kilisli Muallim Rıfat. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1. Basım, 2014.
• Kurt, Yaşar. “Kur’ân’ın Korunmasında Hâfızlık Müessesesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (30 Aralık 2012), 229-251.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Molla Gürânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/248-250. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020.
• Makrîzî, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b Ali b Abdülkadir. Dürerü’l-ukûdi’l-ferîde fî terâcimi’l-a’yâni’l-müfîde. thk. Adnan Derviş - Muhammed el-Mısri. 2 Cilt. Dımeşk: Vizaretü’s-Sekâfe, 1995.
• Mecdî, Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-şakâ’ik. haz. Bilal Alpaydın- Fatih Odunkıran. 2 Cilt. İstanbul: Türliye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2022.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Nuruosmaniye: Nuruosmaniye Kütüphanesi, 00084.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. İslam Üniversitesi: Arif Hikmet Kütüphanesi, 67.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. H. Çelebi: İnebey Kütüphanesi, 18.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Yahuda: Robetr S. Garrett, 24.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Manisa İl Halk Kütüphanesi: Manisa Kütüphanesi, 4542.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Selimiye Yazmalar: Selimiye Kütüphanesi, 148-1.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Süleymaniye: Süleymaniye Kütüphanesi, 47-002.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. İbrahim Efendi: Süleymaniye Kütüphanesi, 00072M.
• Molla Gürânî, Şemseddin Ahmed b. İsmâil. Keşfü’l-esrâr an kırâati’l-eimmeti’l-ahyâr. Yazma Eser. Giresun Yazmalar: Süleymaniye Kütüphanesi, 00051.
• Olaş, Engin. Şâz Kırâatlerin Çeşitli İslâmi ilimler Bağlamında Değeri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Özkan, Mustafa. “İbnü’l-Cezerî’nin İlmî Kişiliğinin Oluşmasında Bir Faktör Olarak Dönemin İlmî Geleneği”. Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu, 97-106.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b Abdirrahmân b Muhammed. ed-Dav’ü’l-lâmi li-ehli’l-karni’t-tâsi’. 6 Cilt. Beyrut: Menşûrâtu dâr-i mektebeti’l-hayat, ts.
• Şevkânî, Ebû Abdullah Muhammed b Ali b Muhammed Havlani. el-Bedrü’t-tâli’ bi-mehâsini men ba’de’l-karni’s-sâbi’. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2. Basım, ts.
• Taşköprizâde, İsâmüddin Ebü’l-Hayr Ahmed Efendi. eş-Şakâ’iku’n-nu’mâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Osmaniyye. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Taşpınar, Kadir. “XV. Yüzyılda Kıraat İlminde İbnü’l-Cezerî Etkisi -Kıraat ve Tefsir Eserleri Bağlamında-”. Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu, 453-470.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Molla Gürânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/248-250. Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020.
• Yıldız, Sakıp. Fatihin Hocası Molla Gürani ve Tefsiri. İstanbul: Sahaflar Kitap Sarayı, ts.
• Yurtseven, Muhammet. “Kıraata Dair Bir Eser Olarak Taşköprizâde’nin Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Cezerî Adlı Eserinin Yazma Nüshaları ve Tahkiki Üzerine Bir Değerlendirme”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 3/1 (30 Haziran 2020), 351-381.
• Yüksel, Ali Osman. İbn Cezeri ve Tayyibetü’n-Neşr. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2016.
• Yüksel, Ali Osman. “Meşhur Kıraat Âlimi: İbnü’l-Cezerî”. Hz. Nûh’tan Günümüze Cizre Sempozyumu, 111-124.
• Zirikli, Hayreddin. el-A’lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi’l-Melâyîn, 2002.