The Literary Arts Related to the Science of Badîʿ in the Poems of Dhun-Nûn

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1569 - 1587, 31.12.2025

Hamit Salihoğlu , Ali Suntay

https://doi.org/10.32711/tiad.1762825

Öz

The study examines the literary arts related to the science of badīʿ found in the poems of Dhū’n-Nūn al-Miṣrī. Dhū’n-Nūn al-Miṣrī skillfully employed the literary artistry of the Arabic language to convey his thoughts on asceticism (zuhd) and Sufism to a wide geographical area. In particular, he expressed the fundamental concepts of Sufism, such as love of God, gnosis, monotheism, and asceticism, in an aesthetic manner and with a literary style. While analyzing the literary and Sufi heritage reflected in his poems, the richness of Arabic from a literary perspective will be revealed, and the effectiveness of the literary arts of badīʿ in conveying ideas will also be understood. The study addresses the life of Dhū’n-Nūn al-Miṣrī and his ascetic and Sufi aspects. Among the literary arts of badīʿ found in his poems are: ṭibāq, which beautifies meaning; sajʿ, which grants the text an aesthetic harmony and impresses the listener through sound arrangement; jinās, widely appreciated in both classical and folk literature; and al-madhhab al-kalāmī arts, which facilitate understanding issues related to theology.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Literature , Science of Badīʿ , Poetry , Literary Arts , Dhū’n-Nūn al-Miṣrī.

Zünnûn el-Mısrî’nin Şiirlerinde Bedî‘ İlmine Dair Edebî Sanatlar

Öz

Bu araştırmada Zünnûn el-Mısrî’nin şiirlerinde geçen bedî’ ilmine dair edebî sanatlar incelemektedir. Zünnûn el-Mısrî, zühd ve tasavvufla ilgili düşüncelerini geniş bir coğrafyaya ulaştırmak için Arapçanın edebî sanat gücünü ustalıkla kullanmıştır. Özellikle de Allah sevgisi, marifet, tevhit ve zühd gibi tasavvufun temel kavramlarını estetik bir şekilde ve edebi bir üslupla ifade etmiştir. Çalışmada onun şiirlerinde geçen edebî ve tasavvufî mirası incelerken Arapçanın edebi yönden olan zenginliği ortaya çıkacak ve bedî‘ ilmine dair edebî sanatların düşüncelerin aktarımındaki etkinliği de anlaşılacaktır. Araştırmada Zünnûn el-Mısrî’nin hayatı, zühd ve tasavvufî yönü ele alınmıştır. Onun şiirlerinde geçen bedî’ ilmine dair edebî sanatlardan, anlamı güzelleştiren tıbâk, metne estetik bir ahenk kazandıran, ses düzeniyle dinleyiciyi etkileyen seci‘, divan ve halk edebiyatında geniş bir ilgi gören cinâs, kelâm ilmine dair meselelerin anlaşılmasını sağlayan el-mezhebu’l-kelâmî sanatları incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Edebiyatı , Bedî‘ İlmi , Şiir , Edebi Sanatlar , Zünnûn el-Mısrî

Kaynakça

• Bâherzî, Alî. Ebu’l-Hasan b. Hasan b. Alî b. Ebî et-Tayyıb el-. Dimyetu’l-kasr ve asretu ehli’l-kasr. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1414.
• Bolelli, Nusrettin. Belâgat (beyân-me’ânî-bedi’ ilimleri). İstanbul: M. Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 14. Basım, 2003.
• Canbaz, Büşra. Zünnûn el-Mısrî’nin Tasavvuf Anlayışı. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi: Yalova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Cevheri, Ebû Nasr b. Hammâd. es-Sihâh tâcu’l-luga ve sihâhu’l-Arabiyye. ed. Ahmed Abdulgaffûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-Melâyîn, 1987.
• Cevzî, Abdurrahmân. Ebu’l-Farac Cemâluddîn b. Alî b. Muhammed el-. es-Sebât inde’l-memât. ed. Abdullâh el-Leysî el-Ensârî. Beyrut: Muessesetu’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1406.
• Düsûkî, Muhammed b. Arefe. Hâşiyetü’d-Düsûkî ’ala Muhtasari’l-meânî li Sa’diddîn el-Teftazânî. ed. Abdulhamit Henâvî. 1 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, ts.
• Hâşimî, Ahmet b. İbrahim b. Mustafa. Cevâhiru’l-belâgati fi’l-beyâni ve’l-meânî ve’l-medî. ed. Dr. Yusuf sumeylî. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2005.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed. Ebû Bekr b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. ed. Beşşâr Avvâd. Lübnan: Dâru’’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
• İbn Asâkir, Alî. Ebu’l-Kâsım b. el-Hasen b. Hibbetillâh ed-Dımaşkî. Târîhu Dımaşk. ed. Ömer b. Gurâme el-Umrevî. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2015.
• İbn Ebi’l-İsba‘, Abdulazîm. b. el-Vâhid b. Zâfer el-Udvânî el-Mısrî. Tahrîru’t-tahbîr fî sinâati’ş-şiiri ve’n-nesr ve beyâni i‘câzi’l-Kur’ân. ed. Hifnî Muhammed Şeref. Mısır: Lecnetu İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2012.
• İbn Kudâme, Kudâme, Ebû’l-Ferec b. Cafer el-Bağdâdî. Nakdu’ş-şiʿr. İstanbul: Matba’atu’l-Cevâ’îb, 1302/1885.
• İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manzûr er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-ʿArab. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbnu’l-Mulakkın, Ömer. Ebu’l-Hafs Sirâcuddîn b. Alî b. Ahmed el-Mısrî. Tabâkâtu’l-evliyâ. ed. Nûruddîn eş-şerîbe. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1994.
• İsfahânî, Ahmed. Ebû Nu‘aym b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetu’l-evliyâ ve tabakâtu’l-asfiyâ. Kahire: Matba‘atu’s-Seâde, 1974.
• İsferâyînî, İbrâhîm b. Muhammed el-ʿİsâm el-. el-Atval Şerhü Talhîsi Miftâhi’l-ʿulûm. ed. ʿAbdulhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Kazvînî, Abdulkerîm. Ebu’l-Kâsım b. Muhammed b. Abdilkerîm er-Râfi’î. el-Emêlî eş-şârihe li müfredâti’l-Fâtihe. ed. Muhammed Bekr Zehrân. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse li’n-Neşr ve’t-Tıba’a, 2011.
• Kazvînî, Muhammed. Celâluddîn b. Abdirrahmân b. Ömer b. Ahmed b. Muhammed Hatîb. el-Îdâh fî ulûmi’l-belaga el-ma‘ânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-ilmiyye, 2003.
• Mehdâvî, Îmân Kemâl Mustafa. "es-Süretu'ş-şi'riyye fî şi'ri Zinnûn el-Mısrî", İslami Araştırmalar Dergisi 2011/24 (2011), 31-48.
• Muhammed, Ahmed kâsım - Dîb, Muhyuddîn. Ulûmu’l-belâga el-bedi’ ve’l-beyân ve’l-meânî. Lübnan: el-Muessetu’l-Hadîse li’l-kitâb, 2003.
• Muhtâr, Ahmed - Ömer, Abdulhamîd. Mu‘cemu’l-lugati’l-Arabiyyeti’l-mu‘âsire. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 2008.
• samî, Muhammed b. Aydemir el-Musta’. ed-Durru’l-ferîd ve beytu’l-kâsîd. ed. Kâmil Süleymân el-Cebbûrî. Beyrut: Dâru’’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
• Sekkâkî, Ebû Yaʿkûb Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed b. ʿAlî es-Sekkâkî el-Harzemî el-Hanefî es-. Miftâhu’l-ʿulûm. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
• Suyûtî, Abdurrahmân, Ebü'l-Fadl Celâlüddîn b. Ebî Bekr. Ukûdu’l-Cummân fî ilmi’l-me’ânî ve’l-beyân. Kahire: Daru’l-İmâm Müslim, 2012.
• Şellâl Hüseyn el-Kaysî, Mahmût. Şi'ru Zinnûn el-Mısrî. ed. Îmân Kemâl-Mustafa el-Mehdâvî. Irak: Câmiatu'l-İslâmiyye Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, t.y.
• Tosun, Necdet. “Zünnûn el-Mısrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/575-576. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2013.
• Zebîdî, Muhammed. Murtedâ el-Huseynî. Tâcu’l-arûs min cevâhiri’l-Kâmûs. ed. Grup. Kuveyt: Vizâretu’l-İrşâd ve’l-Enbâ, 1965.
• Zehebî, Muhammed. Ebû Abdillâh Şemsuddîn b. Ahmed b. Osman b. Kâymâz. el-Arş li’z-Zehebî. ed. Muhammed b. Halîfe b. Alî et-Temîmî. Medine: İmâdetu’l-Bahsi’l-İlmî bi’l-Câmiati’l-İslâmiyye, 2003.
• Zehebî, Muhammed. Ebû Abdillâh Şemsuddîn b. Ahmed b. Osman b. Kâymâz. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâti’l-meşâhîri vel-a‘lâm. ed. Beşşâr Avvâd. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003