A Critical Edition and Evaluation of Muḥammad al-Trābzonī’s (d.1200/1786) Rusaylah fī Ṣawm ʿĀshūrā from the Perspective of Hadith Studies

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 153 - 168 , 31.03.2026

Mahmut Yazıcı , Yahya Zakareya Ali Maabdeh

https://doi.org/10.32711/tiad.1778601

https://izlik.org/JA43GF29GZ

Öz

This article aims to assess the value, within the science of Ḥadīth, of a manuscript entitled al-Rusayyilā fī ṣawm-i ‘Āshūrā by its author, Muḥammad al-Ṭrabzonī al-Madanī, an 18th century Ottoman scholar. The bulk of the treatise consists of ḥadīth narrations, legal rulings derived from them (istidlālāt), and critical analyses thereof. In its introduction, the author explores the linguistic origins of "‘Āshūrā." The author devides its work into one introductary and two main chapters followed by a conclusion. The first section discusses the various scholarly interpretations of a narration from Ibn ‘Abbās regarding the day's determination and highlights certain rejected and ḍaʿīf (weak) narrations. The second main chapter offers an outline of the legal rulings and sunnahs of the ‘Āshūrā fast. The work concludes with a summary of scholars’ various views on the causes of fabricated ḥadīths concerning ‘Āshūrā. In addition to providing the first critical edition of al-Ṭrabzonī’s treatise, the present study finds that it is a valuable historical document reflecting his era's intellectual and social dimensions. It also carries a guiding (irshādī) message, aiming to reinforce established Islamic sunnahs and cautions against erroneous beliefs and practices through a scholarly methodology, thereby directing its audience toward the correct path.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , The Fast of ‘Ashura , Rusaylah fi Sawm ‘Āshūrā , al-Trabzonî , Taḥqīq

Muhammed et-Trâbzonî’nin (öl. 1200/1786) “Rüseyyiletün fî ṣavmi ʿÂşûrâ”sının Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi

https://izlik.org/JA43GF29GZ

Öz

Bu makale, son dönem Osmanlı alimlerinden Muhammed et-Trabzonî el-Medenî’nin (ö.1200/1786) “Rüseyyiletün fî ṣavmi ‘Âşûrâ/Aşure Orucu Hakkında Küçük Risale” adını verdiği yazma eserini hadis ilmi açısından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Risalesinin büyük bir bölümünü Âşûrâ günü ve orucuyla alakalı hadis rivayetleri, bunlarla ilgili istidlaller ve eleştirel görüşler teşkil etmektedir. Yazar eserini mukaddime/giriş, iki bab ve hâtime/sonuç ana başlıklarından oluşturmuştur. Giriş bölümünde “Âşûrâ” kelimesinin dilbilimsel kökeni hakkında açıklamalarda bulunmuştur. İlk bölümde Aşure gününün belirlenmesinde İbn Abbas’tan (r.a.) nakledilen bir rivayetin anlaşılmasında alimlerin farklı yaklaşımlarına yer vermiş ve hadis kriterleri açısından bazı zayıf ve merdûd rivayetlere dikkat çekmiştir. Risalesinin ikinci bölümü, Aşure orucunun hükümleri ve sünnetleri hakkında fıkhî bir özet içermektedir. Eserin sonunda Trâbzonî, Âşûrâ gününe dair hadislerdeki uydurma sebeplerine ilişkin, âlimlerin görüşlerini özetlemiştir. Risalenin neşrine ek olarak, çalışmada şu sonuçlara ulaşılmıştır: Bu risale özellikle müellifin yaşadığı dönemdeki ilmi ve sosyal tartışmaları yansıtan bir belge niteliğindedir. Risale aynı zamanda, İslam'da yaygın ve yerleşik sünnetleri güçlendirmeyi ve yanlış inanç ve uygulamalara karşı ilmi bir yöntemle uyarıda bulunmayı amaçlayan, muhatap aldığı topluma doğru yolu gösteren irşadi bir mesaj taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Aşure Orucu/Günü , Âşûrâ Orucu Risalesi , et-Trabzonî , Tenkitli Neşr

Destekleyen Kurum

Yok.

Teşekkür

İlginiz için teşekkürler.

Kaynakça

• Aḥmed b. Ḥanbel, Aḥmed b. Muḥammed eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuʿayb el-ʾArnavûṭ ve diğerleri. 50 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1421.
• Akbulut, Ömer. Trabzon Meşhurları Bibliyografyası. Ankara: Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Matbaası, 1970.
• Alâuddîn el-Ḥaṣkefî, Muḥammed. ed-Durru’l-muḫtâr Şerḥu Tenvîri’l-ebṣâr ve câmiʾi’l-biḥâr. thk. ʿAbdulmunʿim Ḫalîl İbrâhîm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1423/2002.
• Ali el- Ḳārî, Ali b. Sultân Muḥammed. Cemʿu’l-vesâʾil fî Şerhi’ş-Şemâʾil. Mısır: el-Maṭbaʿatü’ş-Şerefiyye, 1318.
• Ali el-Kârî. Fethu bâbi’l-ʿinâye bi-Şerhi’n-Nükâye. thk. Muhammed Temîm - Heysem Temîm. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1418.
• Ali el-Ḳārî. el-Esrâru’l-merfûʿa fi’l-Aḫbâri’l-Mevḍûʿa. thk. Muḥammed eṣ-Ṣabbâğ. Beyrut: Dârü’l-Emâne/Müessesetü’r-Resâle, ts.
• Beyhaḳî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyin el-Ḫüsrevcirdî. es-Sunenu’l-kubrâ. thk. Muḥammed ʿAbdulḳâdir ʿAṭâ. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
• Beyhaḳî, Şuʿabu’l-îmân. thk. ʿAbdulʿaliyy ʿAbdulḥamîd. 14 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1423/2003.
• Bezzâr, Ebû Bekr Aḥmed b. ʿAmr. el-Baḥru’z-Zeḫḫâr. thk. Maḥfûẓurraḥmân Zeynullâh vd. 18 Cilt. Medine: Mektebetu’l-ʿUlûm ve’l-Ḥikem, 1988/2009.
• Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 9 Cilt. Kahire: Dâru’t-Ta’sîl, 1433.
• Bursalı, Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
• Deylemî, Şîreveyh b. Şehridâr. el-Firdevs bi Meʾs̱ûri’l-Ḫiṭâb. thk. es-Saʿîd b. Besyûnî Zağlûl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1406/1986.
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût - Muḥammed Kâmil Karabelli. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâle el-Âlemiyye, 1. Basım, 1430.
• Ebû Nu'aym el-İṣfahâni, Aḥmed b. ʿAbdillâh. Ḥilyetu’l-evliyâʾ ve ṭabaḳâtu’l-aṣfiyâʾ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1394/1974.
• Feyruzâbâdî, Muhammed b. Ya’kûb. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 8. Basım, 1426.
• Feyyûmî, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed el-Ḥamevî. el-Miṣbâḥu’l-munîr fî ğarîbi’ş-Şerḥi’l-Kebîr. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, ts.
• Heys̱emî, Ebu’l-Ḥasan Alî b. Ebî Bekr. Mecmaʿu’z-zevâîd ve menbaʿu’l-fevâid. thk. Ḥusâmeddîn el-Ḳudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḳudsî, 1414/1994.
• İbn Dureyd, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen b. Dureyd el-Ezdî. Cemheretu’l-luğa. thk. Remzî Munîr Baʿlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1408/1987.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe. el-Musned. thk. Saʿd eş-Şiṯrî. 21 Cilt. Riyad: Dâr Kunûz İşbîliyye, 1418/1997.
• İbn Ḥacer, Aḥmed b. ʿAlî el-ʿAsḳalânî. Fetḥu’l-bârî Şerḥu Ṣaḥîḥ el-Buḫârî. thk. Muḥibbuddîn el-Ḫaṭîb. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379/1959.
• İbn Hacer el-Heytemî, Şihâbüddîn Aḥmed b. Muḥammed. eṣ-Ṣavâʿiḳu’l-muḥriḳa ʿalâ ʾEhli’r-rafḍ ve’d-ḍalâl ve’z-zendeḳa. thk. Abdurrahmân et-Turkî - Kâmil el-Ḫarrâṭ. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417/1997.
• İbn Ḳayyimi’l-Cevziyye, Şemsüddîn Muḥammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zürʿaî. Zâdu’l-meʿâd fî hedyi Ḫayri’l-ʿİbâd. 5 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1415/1994.
• İbn Kes̱îr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl ed-Dimeşḳî. Câmiʿu’l-mesânîd ve’s-Sunen el-hâdî li-aḳvami’s-sunen. thk. ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh ed-Dehîş. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Ḫaḍar li’t-Ṭıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 2. Basım, 1419/1998.
• İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Şuʿayb el-ʾArnavûṭ ve. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’-r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1430.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn ʿAbdurraḥmân b. Aḥmed. Leṭâîfu’l-maʿârif fîmâ li mevâsimi’lʿâmmi mine’l-vaẓâîf. Dimaşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1424/2004.
• İbn Reslân, Ahmed b. Hüseyin. Şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd. 20 Cilt. Feyyum: Dâru’l-Felâh li’l-Bahs̱i’l-İlmî ve Tahkîki’t-Turâs̱, 1. Basım, 1437.
• İbn Vehbân. el-Manzûmetü’l-Vehbâniyye fi’l-fıkhi’l-Hanefî. Dımaşk: Dârü’l-Meâlî li’l-Ulûm, 1421.
• İbnu’l-Es̱îr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muḥammed el-Cezerî. en-Nihâye fî ğarîbi’l-ḥadîs̱ ve’l-es̱er. thk. Ṭâhir Aḥmed ez-Zâvî - Maḥmûd Muḥammed eṭ-Ṭanâḥî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, 1399/1979.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. el-’İlelü’l-mütenâhiye fi’l-ehâdîsi’l-vâhiye. thk. İrşâdü’l-Hak. 2 Cilt. Pakistan: İdâretü’l-Ulûmi’l-Eseriyye, 2. Basım, 1401.
• İsmail Paşa Bağdatlı, Muhammed Emin b. Mir Selim el-Bâbânî. Hediyyetü’l-ârifîn esmâi’l-müellifîn ve âsâruhu’l-musannefîn. İstanbul: Vekâletü’l-Maârif, 1951.
• Ḳasṭallânî, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. Muḥammed. el-Mevâhibu’l-ledunniyye bi’l-Minaḥi’l-Muḥammediyye. 3 Cilt. Kahire: el-Mektebetu’t-Tevfîḳiyye, ts.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-Müellifîn. 15 Cilt. Bayburt: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1993.
• Ḳıvâmu’s-Sunne et-Teymî, Ebû’l-Ḳâsım İsmail b. Muḥammed. et-Terğîb ve’t-terhîb. thk. Eymen b. Ṣâliḥ b. Şaʿbân. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱, 1414/1993.
• Mâlik b. Enes, Ebû ʿAbdullâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvaṭṭâʾ. thk. Muḥammed Muṣṭafâ el-ʾAʿẓamî. 8 Cilt. Abu Dabi: Muessesetu Zâyid b Sulṭân, 1425/2004.
• Muhammed b. Mûsâ b. Îsâ b. Ali ed-Demîrî, Muhammed b. Mûsâ b. Îsâ b. Ali. Hayâtü’l-hayevâni’l-kübrâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
• Muslim, Ebû’l-Ḥasen Muslim b. el-Ḥaccâc el-Ḳuşeyrî en-Nîsâbûrî. Ṣaḥîhu Muslim. thk. Muḥammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1374/1955.
• Münâvî, Muḥammed b. ʿAbdürraûf. Feyzü’l-kadîr Şerhu’l-Câmiʿi’s-Sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticâriyye el-Kübrâ, 1356.
• Nesâʾî, Ebû ʿAbdurraḥmân Aḥmed b. Şuʿayb. es-Sunenu’l-kubrâ. thk. Hasan Abdülmün‘im Şelebî. 10 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
• Nesefî, Necmeddin Ömer b. Muhammed. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mahir Edib Habbûş ve diğerleri. 15 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Lübâb li’d-Dirâsât ve Taḥḳīḳi’t-Türâs̱, 1440.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Şeref. Şerḥu’n-Nevevî ʿalâ Muslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1392/1972.
• Süreyya, Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. ed-Dürrü’n-nesîr fî telhîsi nihâyeti İbni’l-Esîr. Beyrut: Dârü’l-Erkam, 2000.
• Süyûṭî. Câmiʿu’l-eḥâdîs̱. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1414.
• Şemsuddîn es-Seḫâvî, Muḥammed b. ʿAbdurraḥmân. el-Maḳâṣidu’l-ḥasene fî beyâni kes̱îrin min el-eḥâdîs̱i’l-muştehire ʿalâ’l-elsine. thk. Muḥammed ʿOs̱mân el-Ḫaşt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1405/1985.
• Şurunbulâlî, Ḥasen b. ʿAmmâr. Nûru’l-ʾîḍâḥ ve necâtu’l-ervâḥ fi’l-fıḳhi’l-Ḥanefî. thk. Muḥammed ʾEnîs Mehrât. b.y.: Mektebetu’l-ʿAṣriyye, 1246/2005.
• Ṭaberânî, Aḥmed b. Eyyûb. el-Muʿcemu’l-kebîr. thk. Ḥamdî b. ʿAbdulmecîd. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1404.
• Ṭaberânî, el-Muʿcemu’s-ṣağîr = er-Ravḍu’d-Dânî. thk. Muḥammed Şekûr Maḥmûd el-Ḥâc ʾEmrîr. 2 Cilt. Amman: el-Mektebu’l-İslâmî; Dâru ʿAmmâr, 1405/1985.
• Tirmiẕî, Ebû ʿÎsâ Muḥammed b. ʿÎsâ. el-Câmiʿul-kebîr. thk. Şuʿayb el-Arnavûṭ. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1430.
• Trabzonî, Mehmed b. Mahmud el-Medenî. el-İthâfâtü’s-seniyye fî’l-ehâdisi’l-kudsiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 01041-001.
• Trabzonî. Ruseyyiletün fî Savmi Âşûrâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 01041-002.
• Vâḥidî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî en-Nîsâbûrî. el-Vasîṭ fî tefsîri’l-Ḳur’âni’l-Mecîd. thk. Heyet. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415/1994.
• Zebîdî, Muḥammed b. Muḥammed. Tâcu’l-ʿarûs min cevâhiri’l-ḳâmûs. thk. Heyet. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zerkeşî, Muḥammed b. ʿAbdullâh. et-Teẕkire fi’l-Eḥâdîs̱i’l-Muştehira. thk. Muṣṭafâ ʿAbdulkâdir ʿAṭâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1406/1986.
• Zeynuddîn er-Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed el-Ḥanefî. Muḫtâru’s-ṣıḥâḥ. thk. Yûsuf eş-Şeyḫ Muḥammed. Beyrut; Sayda: ed-Dâru’n-Nemûẕeciyye, 1420/1999.
• Ziriklî, Muhammed Hayrüddîn. el-Aʿlâm: Kâmûsu Terâcimi li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.
• Zürkânî, Muhammed b. Abdülbâkî. Şerhü’z-Zürkânî ale’l-Mevâhibi’l-ledünniyye bi’l-minahi’l-Muhammediyye. thk. Muhammed Abdülaziz el-Hâlidî. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1417.