ʽAyn al-Quḍāt al-Hamadānī's Criticisms of Philosophers

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 4, 1679 - 1701, 31.12.2025

Hatice Göktaş

https://doi.org/10.32711/tiad.1807246

Öz

This study examines ʿAyn al-Quḍāt al-Hamadānī’s distinctive approach to intellect and cognition beyond the intellect by analyzing his criticisms of the philosophers. It explores why Hamadānī considers philosophers mistaken in certain metaphysical matters. The study argues that his critique is grounded in a conception of “cognition beyond the intellect,” rooted in the concepts of walāya and nubuwwa, which he presents as a more comprehensive method of attaining truth beyond the limits of intellect. The examination reveals that while Hamadānī acknowledges certain philosophical views, he identifies major errors in three issues: God’s knowledge of particulars, the nature of prophethood, and the existence and nature of a cognition beyond the intellect. It concludes that these errors stem from the philosophers’ exclusive reliance on intellect and their failure to recognize cognition beyond the intellect as an independent source of knowledge. The article evaluates Hamadānī’s philosophical critiques within their internal coherence.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , ʽAyn al-Quḍāt , Cognition beyond the Intellect , Knowing Particulars , Nubuwwah

Aynülkudât el-Hemedânî’nin Filozoflara Yönelttiği Eleştiriler

Öz

Bu çalışma, Aynülkudât el-Hemedânî’nin filozoflara yönelttiği eleştirileri sistematik bir biçimde analiz ederek onun akıl ve akıl ötesi mertebeye olan özgün yaklaşımını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel problemi, Hemedânî’nin neden ve hangi gerekçelerle filozofların metafizik konularda hataya düştüğünü düşündüğü sorusu etrafında şekillenmektedir. Çalışmanın hipotezi, Hemedânî’nin filozoflara yönelttiği eleştirilerin arka planında, velayet ve nübüvvet kavramlarıyla temellendirdiği “akıl ötesi idrak” anlayışının belirleyici olduğu; bu idrakin, hakikate ulaşmada akıldan bağımsız ve daha kapsamlı bir yöntem olarak konumlandırıldığıdır. İnceleme sonucunda Hemedânî’nin filozofların bazı görüşlerini isabetli bulmakla birlikte, üç temel meselede onların ciddi yanılgılar taşıdığını belirlediği görülmüştür: Allah’ın tekilleri bilmesi, nübüvvetin hakikati ve akıl ötesi bir idrak türünün varlığı ile niteliği. Çalışmanın ulaştığı sonuç, Hemedânî’ye göre bu üç meseledeki hataların ortak nedeninin filozofların yalnızca akla dayanarak metafizik problemlere yaklaşmaları ve akıl ötesi idraki bağımsız bir bilgi kaynağı olarak kabul etmemeleri olduğudur. Bu çerçevede makale, bu üç mesele bağlamında Hemedânî’nin felsefî eleştirilerini kendi iç tutarlılığı içinde değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , Aynülkudât , Akıl Ötesi Mertebe , Tekillerin Bilinmesi , Nübüvvet

Kaynakça

• Alkış, Abdurrahim. Aynu’l-kudât-ı Hemedânî’nin Hayatı, Eserleri ve Usûl-i Selâse hakkındaki Tasavvufî-Kelâmî Görüşlerinin Tahlîli. İstanbul: Hikemiyat Yayınları, 2021.
• Alkış, Abdurrahim. “Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî’nin Düşüncesinde Hakîkat-i Muhammediyye”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 13 (Nisan 2015), 139-161.
• Alkış, Abdurrahim. “Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî’ye Göre Kur’ân’ın Hakîkati ve Temel Mânevî Özellikleri”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (02 Aralık 2020), 400-424.
• Arslan Meçin, Büşra. “Aynülkudât Hemedânî’ye Göre Varlığın Negatif Potansiyel Gücü İblis”. Marifetname 12/1 (Haziran 2025), 345-371.
• Baltacı, Halil. Aşıklar Sultanı: Aynü’l-Kudât el-Hemedânî’nin Hayatı ve Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016.
• Cürcânî, Seyyid Şerif. Hâşiye alâ Levâmi‘i’l-esrâr fi şerhi Metâli‘i’l-envâr. İstanbul: Hacı Muharrem Efendi Matbaası, 1303.
• Dabashi, Hamid. “Ayn el-Kudât el-Hemedânî ve Zamanın Entelektüel İklimi”. çev. Şamil Öçal - Hasan Tuncay Başoğlu. İslâm Felsefesi Tarihi. ed. Seyyid Hüseyin Nasr - Oliver Leaman. 2/17-80. İstanbul: Açılım Kitap, 2017.
• Dabashi, Hamid. Truth and Narrative: The Untimely Thoughts of ʿAyn al-Quḍāt al-Hamadhānī. Cornwall: Curzon Press, 1999.
• Gazzâlî. Amel, Ahlâk ve Saadet: Mîzânü’l-Amel. çev. Osman Bayder. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2024.
• Gazzâlî. el-Munkız mine’d-dalâl. thk. Cemil Salîbâ - Kâmil İyad. Beyrut: Câmiatü Dımaşk, 1967.
• Gazzâlî. Filozofların Tutarsızlığı: Tehâfütü’l-felâsife. çev. Mahmut Kaya, Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 4. Basım, 2012.
• Gazzâlî. İhyâ-u ʽUlûmi’d-Dîn. çev. Ahmet Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınları, 1975.
• Hemedânî, Aynülkudât. Nâmehâ-yı Aynülkudât Hemedânî. thk. Afîf Useyran - Alinakî Münzevî. 3 Cilt. Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1377.
• Hemedânî, Aynülkudât. “Şekva’l-Garîb”. çev. Ahmet Kamil Cihan vd. Zübdetü’l-Hakâik: Hakikatlerin Özü - Şekval’l-Garîb: Garibin Şikâyeti. ed. Ahmet Kamil Cihan. 226-315. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Hemedânî, Aynülkudât. Temhîdât: Aşk ve Hakîkat Üzerine Konuşmalar. çev. Halil Baltacı. İstanbul: Dergah Yayınları, 2016.
• Hemedânî, Aynülkudât. “Zübdetü’l-Hakâik”. çev. Ahmet Kamil Cihan vd. Zübdetü’l-Hakâik: Hakikatlerin Özü - Şekval’l-Garîb: Garibin Şikâyeti. ed. Ahmet Kamil Cihan. 36-225. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Hucvirî, Ali b Osman Cüllabi. Keşfü’l-Mahcûb: Hakikat Bilgisi. İstanbul: Dergah Yayınları, 1982.
• Izutsu, Toshihiko. “Aynülkudât Hemedânî (ö. 1131)’nin Düşüncesinde Tasavvuf ve Dilin Çok Anlamlılığı (Teşabüh) Sorunu”. çev. Burhanettin Tatar. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3/7 (2001), 337-348.
• Izutsu, Toshihiko. “Mysticism and the Linguistic Problem of Equivocation in the Thought of ʽAyn Al-Quḍāt Hamadānī”. Studia Islamica 31 (1970), 153-170.
• İbn Rüşd. Tutarsızlığın Tutarsızlığı (Tehâfüt et-Tehâfüt). çev. Prof. Dr. Kemal Işık, Prof. Dr. Mehmet Dağ. 2 Cilt. İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1998.
• İbn Sînâ. en-Necât: Felsefenin Temel Konuları. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2013.
• İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ: Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
• Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 11. Basım, 2015.
• Koç, Mehmet Emin. “Ayn al-Qudāt al-Ḥamadānī’s (d. 1131) ‘Theory of Nûr / Light’ Which Influenced al-Suhrawardī (d. 1191) and Ibn al-Arabī (d. 1240)”. ed. Aytekin Demircioğlu. 350-371. Batman Online Presentations: İKSAD Publishing House, 2025.
• Rustom, Mohammed. “Devil’s Advocate: ʿAyn al-Quḍāt’s Defence of Iblis in Context”. Studia Islamica 115/1 (2020), 65-100.
• Rustom, Mohammed. “ʿAyn al-Quḍāt between Divine Jealousy and Political Intrigue”. Journal of Sufi Studies 7 (2018), 47-73.
• Sandıkçı, Mesut. Aynülkudât Hemedânî’nin Hayatı, Eserleri ve Temhîdât Tercümeleri (Metin-İnceleme). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Sühreverdî. İşrak Felsefesi: Hikmetü’l-İşrâk. çev. Tahir Uluç. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.
• Tirmizî, Hakîm et-. Kitâbü Hatmi’l-evliyâ. thk. Osman İsmail Yahya. Beyrut: el-Matbaatü’l-Katolikiyye, 1965.
• Uludağ, Süleyman - Bayburtlugil, Nurettin. “Aynülkudât el-Hemedânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/280-282. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.