The Contribution of Shādh Qirāʾāt to Tafsīr, Fiqh, and the Arabic Language: The Case of Madārik al-Tanzīl

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 85 - 108 , 31.03.2026

Yasin Cenan , Mehmet Altuntaş , Şuayip Karataş

https://doi.org/10.32711/tiad.1808638

https://izlik.org/JA86EH76EJ

Öz

While mutawātir readings are accepted in Qurʾānic recitation, shādh readings are excluded from formal practice yet retain scholarly value Islamic sciences. This study examines “The role of shādh recitations in tafsīr, fiqh, and Arabic language in al-Nasafī’s Madārik al-tanzīl.” It addresses the problem of how shādh readings are employed in Islamic sciences despite their exclusion from Qurʾānic recitation. The study provides original insights, as the influence of shādh recitations on fiqh and linguistics in this specific work has not been previously explored. Limited to the recitations cited by al-Nasafī, the research employs literature review and comparative analysis. Structurally, the study consists of two main sections: the first examines the life of Abū al-Barakāt al-Nasafī’s (d. 710/1310), while the second analyzes the use of shādh readings in the three disciplines. The study finds that al-Nasafī used shādh readings not as independent proofs, but as elements that clarify and support mutawātir readings.

Anahtar Kelimeler

al-Qur’ān and Qirāʾāt , Shādh Recitation , al-Nasafī , Madārik al-Tanzīl , Tafsīr , Fiqh , Arabic Language

Etik Beyan

This study has been prepared based on the doctoral dissertation titled "The Phenomenon of Qira'at in Nasafi's Madarik al-Tanzil," which will be presented under the supervision of Prof. Dr. Mehmet Altuntaş and Assoc. Prof. Dr. Şuayip Karataş at the Graduate Institute of Yozgat Bozok University.

Destekleyen Kurum

Yozgat Bozok University

Şâz Kıraatlerin Tefsir, Fıkıh ve Arap Diline Katkısı: Medârikü’t-Tenzîl Örneği

https://izlik.org/JA86EH76EJ

Öz

Kıraat ilminde mütevâtir kıraatler tilâvet bakımından kabul görürken, şâz kıraatler tilâvet kapsamı dışında bırakılmış; ancak bunlar, İslâmî ilimlerin farklı alanlarında önemli bir ilmî veri olarak değerlendirilmiştir.  Çalışmamızda “Şâz Kıraatlerin Tefsir, Fıkıh ve Arap Diline Katkısı: Medârikü’t-Tenzîl Örneği” konusunu ele aldık. Bu konunun seçilmesindeki problem İslâmî ilimlerde şâz kıraatlerin işlevi sorunudur. Araştırmanın amacı, eserde şâz kıraatlerin tefsir, fıkıh ve Arap dili bağlamında ele alınışını ortaya koymaktır. Eserde yer alan şâz kıraatler ilk kez çalışmamız vesilesiyle fıkıh ve Arap dilinin etkisi açısından incelenecektir. Makalemiz bu yönüyle özgün bir değer taşımaktadır. İnceleme zikredilen eserdeki şâz kıraatlerle sınırlandırılmıştır. Literatür taraması yapılarak eser tahlil edilmiştir. Bulgular, mütevâtir-şâz kıraatler bağlamında mukayese yöntemiyle incelenmiştir. Bu İnceleme Ebü’l-Berekât Abdullah en-Nesefî’nin (öl. 710/1310) hayatı ile eserindeki şâz kıraatlerin tefsir, fıkıh ve Arap dili alanlarında kullanımlarını ele alan iki ana bölümden oluşmaktadır. Araştırmada Nesefî’nin, şâz kıraatleri bağımsız deliller olarak değil; mütevâtir kıraatleri açıklayan ve destekleyen unsurlar olarak kullandığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kur’ân-ı Kerim ve Kıraat , Şâz Kıraat , Nesefî , Medârikü’t-Tenzîl , Tefsir , Fıkıh , Arap Dili

Etik Beyan

Bu çalışma Yozgat Bozok üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsünde Prof. Dr. Mehmet Altuntaş ve Doç. Dr. Şuayip Karataş danışmanlığında sunacağımız “Nesefî'nin Medâriku't-Tenzîl'inde Kıraat Olgusu” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Destekleyen Kurum

Yozgat Bozok üniversitesi

Kaynakça

• ‘Abdü’ş-Şekûr Mu‘allim ‘Abdu Farih. Belâğatü’l-müyessera. Kahire: Dâru’l-‘İlm, 2019.
• Acar, Mehmet Maşuk. Kıraat İlminde Şâz Meselesi. Ankara: İlâhiyât, 2005.
• Ahfeş, Ebü’l-Hasan Sa‘îd b. Mes‘ade. Me‘âni’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1990.
• Akbaba, Ahmet Arif. “Ebü’l-Abbâs el-Mehdevî’ye Kadar Kayrevan’da Tefsir İlmi ve Onun Tefsir Eserlerindeki Genel Yaklaşımı”. Tekirdağ İlahiyat Dergisi 11/1 (2025), 139-174.
• Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2011.
• Atik, Bilal. “Kur’ân Öğretiminde Taʿlîm Usûlünün Yeri ve Önemi”. Dergiabant 9/2 (Kasım 2021), 677.
• Atmaca, Şeyda. “İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Hüccet Eserleri Bağlamında Kıraat Hüccetlerinin Mukayesesi”. Usul İslam Araştırmaları Dergisi 44 (Aralık 2025), 97-132.
• Bedir, Murtaza. “Nesefî, Ebü’l-Berekât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/567-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Sa‘îd Ebû Muhammed ‘Abdullâh b. ‘Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. Beyrut: Dâru Reşîd, 2000.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi Tabakatü’l Müfessirîn. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1974.
• Birışık, Abdulhamit. “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/290-294. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Fecr Yayınları, 2010.
• Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-lüğa ve sihâhu’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l Melâyîn, 1987.
• Cürcânî, Ebû Bekr ‘Abdülkâhir b. ‘Abdurrahman b. Muhammed. Delâilü’l-i‘câz fî ‘ilmi’l-meânî. Cidde: Dârü’l-Medenî, 1992.
• Çakıcı, İrfan. Şâz Kıraatler ve Tefsire Etkisi. Ankara: Gece Kitaplığı, 2018.
• Çalık, Nevriye Sümeyra. “Nesefî’nin Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl Adlı Eserinde Âyetle İstişhâd”. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 39 (Nisan 2024), 795-806.
• Çalık, Nevriye Sümeyra. Nesefî’nin Medârikü’t-tenzî’l ve Hakaiku’t-te’vîl Adlı Eserinin Dilbilimsel Açıdan İncelenmesi. Yozgat: Yozgat Bozok Üniversitesi, Doktora, 2024.
• Çetiner, Bedreddin. Ebu’l-Berekât en-Nesefî ve Medârik Tefsîri. İstanbul: İfav, 1995.
• Dağ, Mehmet. “Kıraat İlminde Şâzz Kavramı-Kavramın Anlamsal Dönüşümü ve Gerçek Anlamının Tespitine Dair –”. Marife 7/2 (30 Eylül 2007), 57-110.
• Dimyâtî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed b. ‘Abdilgani el-Bennâ. el-İthâfu fudelai’l beşer fi’l-kırââti’l-erbe’ate ‘aşer. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf. el-Bahru’l-Muhît. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Ensârî, Zekeriyya b. Muhammed b. Ahmed b. Zekeriyya. Gâyetü’l-vusûl fî şerhi lübbi’l-usûl. Kuveyt: Dâru’d-Diyâ, 2024.
• Fârisî, Ebû ‘Ali. el-Mesâilü’l-Basriyye. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1985.
• Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʻayn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
• Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1983.
• Hasan, ʿAbbas. en-Nahvu’l-vâfî. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 1973.
• Heffening, Wilhelm. “Nesefî”. İslâm Ansiklopedisi. Eskişehir: Etam Matbaa, 2001.
• Heraşî, Ebu ‘Abdullah Muhammed el-. Şerhu Muhtasaru Halil. Beyrut: Darü’l-Fikr, ts.
• Hindî, Muhammed Abdülhak b. Şah. El-İklîl ‘alâ medârikut-tenzîl ve hakâikut-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2012.
• Hitti, Philip Khuri. Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi. çev. Salih Tuğ. Boğaziçi Yayınları, 1980.
• İbn Akîl, Abdullah b. Abdurrahman el-ʿUkaylî el-Hemdânî. Şerhu İbn ʿAkîl ʿalâ elfiyyeti İbn Mâlik. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1980.
• İbn Atıyye, Ebî Muhammed ʻAbdi’l-Hak. el-Muharrerü’l-vecîz. Beyrut: Dâra’l-Hayr, 1428.
• İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osman. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kırâati ve’l-izâhi minhâ. İstanbul: Sezgin Neşriyat, 1986.
• İbn Fâris, Ebû’l-Huseyn Ahmed b. Fâris el-Kazvînî. Muʿcemu mekâyîs fi’l-luğa. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1994.
• İbn Hâcer el-Askalânî, Şihabuddîn Ahmed bin ‘Ali bin Muhammed bin Ali bin Ahmed. ed-Dureru’l-kâmineti fî ʿayâni’l-mieti’s-sâmine. Beyrut: Dâru’l-Cebel, ts.
• İbn Hâleveyh, Ebû ‘Abdillâh el-Hüseyin b. Ahmed. el-Muhtasar fî şevâzzi’l-Kurʾân. Kahire: Mektebetu’l-Mütenebbi, 1934.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvafakaddîn ʿAbdullâh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. Kahire: Mektebü’l-Kâhire, 1968.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. ʿAlî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru’s-Sʿad, 2010.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-‘Abbâs. Kitâbü’s-seb‘a fil-kıraat. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts.
• İbn Rüşd, Ebû’l-Velîd Muhammed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. Beyrut, ts.
• İbn Teymiyye, Takiyyuddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed. Mecmû‘u’l-fetâvâ. Medine: Mecmeu‘l-Melik Fehd, 1995.
• İbn ʿAbdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn. et-Temhîd li mâ fî’l-Muvattaʾ mine’l-Meʿânî ve’l-Esânîd. Mağrib: y.y., 1402.
• İbn ʿÂbidîn, Muhammed Emîn b. ʿÖmer b. ʿAbdilʿazîz el-Hüseynî ed-Dımeşkî. Reddu’l-muhtâr ʿale’d-Durri’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1412.
• İbnü’l-‘Arabî, Muhammed. Ahkâmü’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. Medine: Vizaretü’ş-Şuuni’l- İslamiyyetu ve’l-Evkâf, 2008.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. Muhammed. Müncidü’l-mukri‘în ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: y.y., 1419.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. Muhammed. Tayyibetü’n-neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. Medine: Müessesetü Elif Lâm Mîm Littekniyye, 2010.
• Kâdî, ’Abdulfettâh. el-Kırâatü’ş-şâzzetü ve tevcîhuhâ min lügati’l-’Arabi. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabiyye, 1981.
• Kartacî, Ebü’l-Hasan Hâzim. Minhâcü’l-belâğa ve sirâcü’l-‘udebâ. Tunus: y.y., 1966.
• Kâsânî, Ebû Bekr Alâuddîn. Bedâ’îu’s-sanâ’i fî tertîbi’ş-şerâ’i. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1982.
• Kastalânî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1986.
• Kattân, Mennâ‘ Halîl. Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetu Vehbiyye, ts.
• Kefevî, Muhammed b. Süleymân. Ketâibu a‘lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu‘mân el-Muhtâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hâlet Efendi, 630, ts.
• Keskin, Emrah. “Fıkhî Hükümlere Etkisi Bakımından Şâz Kıraatlerin Değerlendirilmesi”. GİBTÜ İslami Araştırmalar Dergisi 6/1 (Haziran2025), 35-52.
• Kuraşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn ‘Abdülkâdir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. Kahire: Dâru Hicr, 1993.
• Leknevî, Muhammed ‘Abdülhayy. el-Fevâ’idü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
• Makdisî, Ebu Şâme. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ‘ulûmin tete‘alleku bi’l-Kitâbi’l ‘Azîz. Ankara: TDV Yayınları, 1986.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/242-248. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-İbâne an meâni’l-kırâât. Kahire: Külliyettü Dâru’l-‘Ulûm, 1960.
• Melâhî, ‘Abdullâh ‘Alî. Tefsîru’l-Kur’ân bil-kıraati’l-Kur’âniyyetü’l-‘aşr. Gazze: Menşûrâti’l-Cami‘atil-İslamiyye, 2002.
• Mes’ûl, Abdülalî. el-Kırâatü’ş-şâzze davâbituha ve’l-ihticacu biha fi’l-fıkhi ve’l-‘Arabiyyeti. Riyad: Dâru’l İbnü’l-Kayyim, 2008.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn ‘Abdullâh b. Ahmed b. Mahmûd. Keşfü’l-esrâr şerhi’l musannef ‘ale’l-menâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1986.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn ‘Abdullâh b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. İstanbul: Dâru’l-Mîzân, 2021.
• Önder, Muharrem. “Şâz Kıraatlar ve İslam Hukuku Açısından Değeri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 13 (2009), 163-194.
• Önder, Mustafa Kemal. Ebu`l-Berakat en-Nesefi`nin Kıraattaki Yeri (Kıraat Açısından Medarik Örneği). Süleyman Demirel Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2002.
• Özbay, Ahmet. “Kıraat-Tefsir İlişkisi Açısından Şâz Kıraatler: Nesefî’nin Medârik Tefsiri Örneği”. Eskiyeni 58 (Eylül 2025), 1395-1420.
• Öztürk, Mustafa. “Mustafa Öztürk, “Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/292-293. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Pâlûvî, Abdulfettâh. Zübdetü’l-‘irfân fî vucûhi’l-Kur’ân. İstanbul: Ârif Efendi Matbaası, 1894.
• Râfiî, Mustafa Sâdık. İ’câzu’l-Kur’ân ve belağâtu’n-Nebeviyye. Mısır: Mektebetü’t Ticariyye, 1965.
• Râzî, Fahrettin Muhammed b. Ömer. Mefatihü’l-Gayb. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981.
• Sehâvî, Muhammed b. Abdirrahman. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ. Mekke: el-Mektebetü’t-Türâs, 1987.
• Serahsî, Ebûbekir Muhâmmed b. Ahmed b. Ebî Sehl. Usûlü’s-Serahsî. Haydarâbâd: y.y., 1993.
• Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-Eimme. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1993.
• Sindî, Ebû Tâhir Abdü’l-Kayyûm. Safahât fî ‘ulûmi’l kırâât. Mekke: Mektebetü’l-Emdâdiyye, 1994.
• Süyûtî, Ebü’l-Fadl Celâlüddîn ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ‘ulûmi’l Kur’ân. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Şemseddîn Sâmî. Kâmûsü’l-a‘lâm. İstanbul: Mihrân Matbaası, 1898.
• Taberî, İbn Cerîr. Câmi‘ü’l-beyân an te’vîli ‘âyi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Hicr, 2001.
• Uluçay, Çağatay. İlk Müslüman Türk Devletleri. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1975.
• Yakût, Muhammed Süleyman. en-Nahvu’t-taʿlîmiyyu ve’t-tatbîku fî’l-Kur’ân-ı Kerîm. Tanta: Dâru’s-Sahâbe, 2009.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. ‘Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ‘an hakâ‘ikı gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Riyad: Mektebetül ‘Ubeykân, 1998.
• Zerkeşî, Ebû ‘Abdullâh Muhammed b. ‘Abdullâh b. Bahâdır eş-Şâfi‘î. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 1376.