Imām Nāfiʿ as the Source of Ibn Abi Jum’a al-Habtī’s Choices Regarding Waqf and Ibtidā

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 169 - 190 , 31.03.2026

Muhammed Şükrü Düzcan , Mehmet Efe

https://doi.org/10.32711/tiad.1811602

https://izlik.org/JA25DZ47AC

Öz

The fact that Ibn Abi Jum´a al-Habtī (d. 930/1523-1524), whose recitation was based on the waqf markings in the mushafs printed in the North African region, followed Imām Nāfiʿ in his qirāʾāt, suggests the possibility that he may have been influenced by his views on waqf and ibtidāʾ. Although there are independent studies on waqfs by these two scholars, the lack of a comparative study makes the subject unique. In this study, the possibility of Imām Nāfiʿ being a source for Habtī on the subject of waqf and ibtidāʾ is evaluated. The subject has been addressed within the scope of the narrations mentioned in Imām Nāfiʿs works, waqfs and ibtidāʾs, the waqfs of Imām Nāfiʿ and the waqf/wasl preferences of Habtī in these places are listed, the grammatical connection between the sentences that begins and the preceding ones was determined by utilizing works on the grammatical analysis of the iʿrāb al- Qurʾān and tafsīrs. In terms of grammar and the semantic emphasis considered beautiful in waqf/ibtidāʾ, they have been examined under two headings: those waqfs on which they agree and those on which they disagree. As a result, it was concluded that Habtī made similar choices to Imām Nāfiʿ in some matters such as the emphasis on meaning in the beginning and the explanation of opposite meanings, and that it is possible that he took him as a source, especially in the waqfs he made before the istidrāk particles.

Anahtar Kelimeler

Holy Qurʾān , Qirāʾāt , Waqf , Ibtidāʾ , Imām Nāfiʿ , Ibn Abi Jum´a al-Habtī

Etik Beyan

This study is based on the doctoral dissertation conducted under the supervision of Dr. Mehmet EFE (Ibn Ebi Cuma al-Habti’s Waqf System, Uludağ University, Bursa/Türkiye). This study does not require ethics committee approval, as the data used were obtained from literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

İbn Ebî Cum’a el-Hebtî’nin Vakıf ve İbtidâ Tercihlerinin Kaynağı Olarak İmam Nâfî´

https://izlik.org/JA25DZ47AC

Öz

Kuzey Afrika bölgesinde basılan mushaflardaki vakf işaretleri esas alınan İbn Ebî Cum’a el-Hebtî’nin (öl. 930/1523-1524) kıraatte İmam Nâfî´ye tâbî olması, vakf ve ibtidâ konusunda onun görüşlerinden etkilenmiş olabilme ihtimalini akıllara getirmektedir. İki âlimin vakflarına dair yapılmış müstakil araştırmalar olmakla birlikte mukayeseli bir çalışma yapılmamış olması konuyu özgün kılmaktadır. Çalışmada İmam Nâfî’nin vakf ve ibtidâ konusunda Hebtî’ye kaynak olabilme ihtimali değerlendirilmektedir. Konu İmam Nâfî’nin vakf ve ibtidâ eserlerinde zikredilen rivayetleri kapsamında ele alınmış, iki âlimin vakf/vasl tercihleri listelenmiş, ibtidâ edilen cümlelerin öncesi ile olan lafız bağının tespiti noktasında i´râbü’l-Kur’ân ve tefsir eserlerinden faydalanılarak cümlelerin i´rab durumu belirlenmiştir. Dilbilgisi ve vakf/ibtidâda güzel kabul edilen anlam vurguları açısından, ittifak ettikleri ve ihtilaf ettikleri vakflar olarak iki başlıkta incelenmiştir. Netice itibariyle Hebtî’nin ibtidâda yapılan anlam vurguları, zıt anlamlı ifadelerin arasında vakfetme gibi bazı hususlarda İmam Nâfî´ ile benzer seçimler yaptığı, özellikle istidrâk edatlarının öncesinde yaptığı vakflarda onu kaynak almış olmasının mümkün olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kur’ân-ı Kerim , Kıraat , Vakf , İbtidâ , İmam Nâfî , İbn Ebî Cum´a el-Hebtî

Etik Beyan

Bu çalışma, Dr. Öğr. Üyesi Mehmet EFE danışmanlığında yürütülen doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır (İbn Ebî Cum´a el-Hebtî’nin Vakf Sistemi,Uludağ Üniversitesi, Bursa/Türkiye). Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

• A´râb, Said. el-Kurrâu ve’l-kırââtü fî’l-Mağrib. Beyrut: Dâru’l-Arabi’l-İslâmî, 1. Basım, 1990.
• Abdülcelîl, İbrâhim Ahmed Abdullah. et-Tevcîhü’l-lugaviyyü li’l-vakfi’l-müşkili inde’l-İmâm el-Hebtiyyi fî’l-eczâi’s-selâseti’l-ûlâ mine’l-Kurâni’l-Kerîm. Amman: el-Ulûmu’l-İslâmiyyetü’l-Âlemiyye, Külliyyetü’d-Dirâsâti’l-Ulyâ, Doktora Tezi, 2016.
• Âbidîn, Şeyh b. Hanefiyye. Menheciyyetü İbn Ebî Cum´a el-Hebtî fî evkâfi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Cezayir: Dâru’l-İmâm Mâlik, 1. Basım, 2006.
• Akdemir, Mustafa Atilla. Kıraat İlmi Eğitim ve Öğretim Metotları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Altıkulaç, Tayyar. “Nâfî‘ b. Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/287-289. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Avacî, Hüseyin b. Muhammed. en-Nukûlü’l-vâride an kitâbi Vakfi’t-tamâm. Riyad: Dâru’l-Hadârati li’n-Neşr, 1. Basım, 2012.
• Ayyıldız, Mahmut. Kur’ân İlimleri Edebiyatı (Hicrî 10. Asra Kadar). İstanbul: İFAV Yayınları, 1. Basım, 2025.
• Bû´âfiye, Muhammed Sâlih. el-Üsüsü’l-âmm elletî benâ aleyhâ el-İmâm el-Hebtî vukûfehû. Câmiatü’l-Cezâir, Külliyyetü’l-´Ulûmi’l-İslâmiyye, Kismu’l-Luga ve’l-Hadâra, 2009.
• Dânî, Osman b. Said b. Osman b. Ömer Ebû Amr. el-Müktefâ fi’l-vakfi vel ibtidâ’. thk. Muhyiddîn Abdurrahmân Ramazân. Amman: Dâru Ammâr, 1. Basım, 2001.
• De´âs, Ahmed Ubeyd vd. İ´râbü'l-Kur'âni'l-Kerîm. 3 Cilt. Şam: Dâru'n-Nümeyr, 1. Basım, 2004.
• Dervîş, Muhyiddîn. İ´râbü’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânühû. 10 Cilt. Humus: Dâru’l-İrşâd li’ş-Şuûni’l-Câmiiyye, 4. Basım, 1994.
• Durmuş, İsmail. “İstidrâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/329-330. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Dürre, Muhammed Ali Tâhâ. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i´râbuhû ve beyânuh. 10 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 2009.
• Düzcan, Muhammed Şükrü. Secâvendî ile Hebtî’nin Vakf İhtilafları. ed. Mustafa Kılıç. İstanbul: Kitap Dünyası, 1. Basım, 2021.
• Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa. İrşâdü'l-akli's-selîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Arabî, ts.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh. Esrâru’l-Arabiyye. Dâru’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1. Basım, 1999.
• Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed es-Süneykî. el-Maksid li-telhîsi mâ fî’l-Mürşidi fî’l-vakfi ve’l-ibtidâ. Dâru’l-Mushaf, 2. Basım, 1985.
• Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce fî ileli kirââti’s-seb´. thk. Ali Muhammed Muavviz-Adil Ahmed el-Mevcûd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2007.
• Galâyînî, Mustafa. Câmi`u’d-durûsu’l-arabiyye. 3 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 18. Basım, 1993.
• Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm. ed-Dürru’l-mesûn fî ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Şam: Dâru’l-Kalem, 2010.
• Halîcî, Muhammed b. Abdurrahmân b. Süleymân. el-İhtidâ’ ilâ beyâni’l-vakfi ve’l-ibtidâ’. thk. Ferğalî Seyyid Arabâvî. İsmâiliyye: Mektebetü’l-İmâmi’l-Buhârî, 1. Basım, 2013.
• Hebtî, Muhammed b. Ebî Cum’a. Takyîdü vakfi’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Hasan el-Vekkâk. Beyrut: Mektebetü’l-Hidâye, 2. Basım, 2020.
• İbn Âdil, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Nûriddîn Alî b. Âdil en-Nu‘mânî ed-Dımaşkî. el-Lübâb fî ulûmi'l-kitâb. thk. Ahmed el-Mevcûd-Ali Muhammed Muavviz. 20 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1. Basım, 1998.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve't-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullāh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el-Mısrî en-Nahvî. Kavâidu’l-i`râb ve nüzhetü’t-tullâb. thk. el-Buşrâvî b. Ebî’l-Me`âtî el-Misrî el-Hasenî. Cidde: Dâru’r-Riyâde, 1. Basım, 2021.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullāh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el-Mısrî en-Nahvî. Muğni’l-lebîb an kütübi’l-e`ârib. thk. Mâzin Mübârek-Muhammed Ali Hamdullah. Şam: Dâru’l-Fikr, 6. Basım, 1985.
• İbn Mâlik, Ebû Abdillâh Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh b. Mâlik et-Tâî. Şerhu Teshîli’l-fevâid. thk. Abdurrahman es-Seyyid-Muhammed Bedevî el-Mahtûn. 4 Cilt. b.y.: Hicr, 1. Basım, 1990.
• İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Fünûni’l-efnân fî uyûni ulûmi’l-Kur’ân. thk. Hasan Ziyâeddîn Itr. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1987.
• İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebû’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf. en-Neşr fî kirââti’l-`aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ`. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Îzâhu’l-vakfi ve’l-ibtidâi fî kitâbillâhi azze ve celle. thk. Ahmed Mehdelî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2010.
• Kabâve, Fahruddîn. İ`râbu’l-cümel ve eşbâhu’l-cümel. Halep: Dâru’l-Kalemi’l-Arabiyyi, 5. Basım, 1989.
• Kastallânî, Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Kitâbü’l-vakfi ve’l-ibtidâ’. thk. Kâmil Nâsır ez-Zeydî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1. Basım, 2015.
• Kastallânî, Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Letâifü’l-işârât li-fünûni’l-kirâât. thk. Hâlid Hasen Ebû’l-Cûd. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, 1. Basım, 2014.
• Kattân, Mennâ` Halîl. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü’l-Me`ârif li’n-Neşr ve’t-Tevzî`, 3. Basım, 2000.
• Ma`sarâvî, Ahmed Îsâ-Kehîle, Muhammed ed-Düsûkî Emîn. el-Vakfu ve’l-ibtidâ’ ve eseruhumâ fihtilâfi’l-müfessirîn. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 2016.
• Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: OTTO Yayınları, 1. Basım, 2016.
• Muhaymid, Yâsin b. Câsim el-Hüseynî. el-Vakfu ve’l-ibtidâ’ fî’l-Kur’âni’l-Kerîm ve siletihî bi-resmi’l-Mushafi ve’l-kirââti ve’l-i`râb. Mekke: Dâru Tayyibeti’l-Hudrâi, 1. Basım, 2019.
• Nehhâs, Ebû Ca`fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. İ´râbü'l-Kur'ân. thk. Abdü’l-mün´îm Halîl İbrâhîm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1999.
• Nehhâs, Ebû Ca`fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. el-Kat`u ve’l-i’tinâf. thk. Ahmed Faruk el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2013.
• Rîmî, İdrîs. “el-Vakfu’l-Hebtî fî’l-mushafi’l-Mağribî üsüsühü’l-ma´rifiyye ve eb´âdühü’d-delâliyye”. Mecelletü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât 24 (2017), 33-56.
• Sabbân, Muhammd b. Ali. Hâşiyetü’s-Sabbân alâ şerhi’l-Üşmûnî li-Elfiyeti İbn Mâlik. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
• Sâfî, Mahmud. el-Cedvel fî iʿrâbi’l-Kurʾân ve sarfih ve beyânih maʿa fevâʾid nahviyye hâmme. 16 Cilt. Şam: Dâru’r-Reşîd, 3. Basım, 1995.
• Sâlih, Abdülkerîm İbrâhîm. el-Vakfu ve’l-ibtidâ’ ve siletühümâ bi’l-ma`nâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’s-Selâm, 5. Basım, ts.
• Salihoğlu, Alaaddin. “Mağrib ve Kuzey Afrika Mushaflarında Takip Edilen İmam Hebtî’nin (ö. 930/1523) Vakf Sistemi ve Vakf-İbtidâ İlmindeki Yeri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (30 Haziran 2023), 237-260. https://doi.org/10.17120/omuifd.1236611
• Secâvendî, Ebû Abdullah Muhammed b. Tayfûr. İ’lelü’l-vukûf. thk. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed el-İ’dî. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2. Basım, 2006.
• Sultânî, Belkasım. Eseru’n-nahvi fî ihtiyâri’l-vakfi ve’l-ibtidâ fî’l-Kur’âni’l-Kerîm -el-Vukûfu’l-Hebtîyye enmûzecen. Câmiatü’l- Cezâir, Külliyyetü’l-Âdâb ve’l-Luga, Ma´hedü’l-Lugatü’l-Arabiyye ve Âdâbihâ, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Sübkî, Ebû Hâmid Bahâüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkâfî. Ârûsu’l-efrâh fî şerhi Telhîsi’l-Miftâh. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1. Basım, 2003.
• Süneyd, Adil Abdurrahmân. el-İhtilâf fî vukûfi’l-Kur’âni’l-Kerîm mesâlikuhû, esbâbuhû, kavâ`iduhû, âsâruhû, rumûzuhû, me`a dirâsetin tatbikiyyetin li’r-rumûzi fî sûreti’l-bakara. Riyad: Mektebetü’l-Melik Fehd el-Vataniyye, 1. Basım, 2014.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Eşbâh ve’n-nezâir fî’n-nahv. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Şuayb el-Arnavût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2008.
• Şâfi´î, Hüseyn Muhammed Fehîm. ed-Delîlü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’s-Selâm, 3. Basım, 2008.
• Tayyâr, Müsâid b. Süleyman b. Nâsır. Vukûfu’l-Kur’ân ve eseruhâ fi’t-tefsîr. Medine: Mücemmeu’l-Meliki’l-Fehd li-Tabâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1. Basım, 2010.
• Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddîn Abdullāh b. el-Hüseyn b. Abdillâh. et-Tibyân fî i´râbi'l-Kur'ân. thk. Ali Muhammed el-Bîcâvî. Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, ts.
• Ulvân, Abdullah vd. İ´râbü'l-Kur'âni'l-Kerîm. 4 Cilt. Tanta: Dâru’s-Sahabeti li’t-Türâs, 2006.
• Üşmûnî, Ahmed b. Muhammed b. Abdülkerîm. Menâru’l-hüdâ fî beyâni’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Abdurrahîm et-Tarhûnî. 2 Cilt. Kahire: Dârû’l-Hadîs, 2008.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl ve uyûnu’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. Mustafa Hüseyn Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 3. Basım, 1987.
• Zerkeşî, bû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1. Basım, 1957.
• Ziyâde, Muhammed Mahmûd. el-İhtidâ’ ilâ ma`rifeti’l-vakfi ve’l-ibtidâ’. Dâru’l-Ulâ, 1. Basım, 2017.