The Influence of Lineage, Honor and Virtue on Legal Rulings in Islamic Law

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 300 - 325 , 31.03.2026

Fatih Avcı

https://doi.org/10.32711/tiad.1817299

https://izlik.org/JA58WA27AZ

Öz

Justice is the core principle of Islamic law. The Prophet’s saying, “Even if my daughter Fāṭima were to steal, I would cut off her hand,” expresses this clearly. Yet in the fiqh literature, especially among Mālikīs, special rulings concerning socially distinguished persons are encountered. Examples include granting zakāt to those who avoid occupations deemed unsuitable for their status, or applying different judicial procedures to high-ranking individuals. This study examines, through selected fiqh examples, how such rulings relating to lineage and honor correspond to the principle of justice. Using literature review and comparative analysis, it shows that jurists did not reject honor-based custom but interpreted it within justice, that such rulings appear mainly in the Mālikī and partly in the Shāfiʿī school, often aiming at public interest, while some were criticized by other jurists as incompatible with justice.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Lineage , Nobility , Virtue , Murūʾah , Social Status

Mâlikî Mezhebinde Soy, Şeref ve Toplumsal İtibarın Hükümlere Etkisi

https://izlik.org/JA58WA27AZ

Öz

İslâm hukukunun en temel ilkesi adalettir. Hz. Peygamber’in “Hırsızlık yapan kızım Fâtıma dahi olsa elini keserdim” sözü bu ilkenin özünü yansıtmaktadır. Ancak fıkıh literatüründe daha çok Mâlikîlerde itibarlı kimselere dair özel hükümlere rastlanmaktadır. Toplumsal statülerine uygun görülmeyen dericilik, dokumacılık, hacamatçılık gibi işlerde çalışmayan kimselere zekâttan pay ayrılması veya yüksek mevki sahiplerine yargılama süreçlerinde farklı muamelelerin yapılması bu yaklaşımın örnekleri arasında zikredilebilir. Bu çalışmada söz konusu problematiğe dayanılarak fıkıh kitaplarının ilgili bölümlerinden seçilen örnekler üzerinden soy ve şeref sahibi kimselere ilişkin özel hükümlerin adalet ilkesiyle ilişkisi tahlil edilmektedir. Literatür taraması ve mukayeseli analiz yöntemleri kullanılarak yapılan araştırmada fakihlerin şeref ve fazilete dayalı örfî yapıyı reddetmeyip adalet kavramı içinde yeniden yorumladığı görülmüştür. Mâlikî ve kısmen Şâfiî mezhebinde bu tür düzenlemelere daha çok yer verildiği, ancak bunların kamu maslahatını koruma amacı taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Kimi zaman da şeref ve faziletle ilişkilendirilen bazı hükümlerin adalet ilkesine uymadığı için diğer fakihlerce eleştirildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Soy , Şeref , Fazilet , Mürüvvet , Sosyal Statü

Kaynakça

• ‘Abdulvehhâb, Kâdî Ebû Muhammed. et-Telkîn fi’l-fıkhi’l-Mâlikî. thk. Ebû Üveys Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425/2004.
• ‘Adevî, Ebu’l-Hasen ‘Ali b. Ahmed. Hâşiyetü’l-‘Adevî ‘alâ kifâyeti’t-tâlibi’r-Rabbânî. thk. Yusuf Muhammed el-Bikâ‘î. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1414/1994.
• ‘Adevî, Ebu’l-Hasen ‘Ali b. Ahmed. Hâşiyetü’l-‘Adevî ‘alâ şerhi muhtasarı Halîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1414/1994.
• ‘Aynî, Muhammed Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye fî şerhi’l-hidâye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû ‘Abdillah Ahmed b. Muhammed. Müsnedü’l-imam Ahmed b. Hanbel. thk. Şu‘ayb el-Arnaût, Mürşid ‘Âdil. Beyrut: Mü’essestü’r-Risâle, 1422/2001.
• Aktan, Hamza. “Kefâet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/166-168. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-‘İnâye fî şerhi’l-hidâye. 10 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
• Başaran, Selman. “Ebû Bekir b. Hazm.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali b. Musa. Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
• Bildir, Murat. Medenî Usul Hukukunda Hayatın Olağan Akışı Kavramı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Buhârî, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, ts.
• Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfu’l-kınâ‘ ‘an metni’l-iknâ‘. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Cemâl el-Malâtî, Ebu’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Mûsâ b. Muhammed. el-Mu‘tasar mine’l-muhtasar min müşkili’l-asâr. b.y.: ‘Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Cemel, Süleymân b. Ömer. Hâşiyetü’l-Cemel ‘alâ şerhi’l-menhec. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. ‘Abdülazîm ed-Dîb. Suudi Arabistan: Dâru’l-Minhâc, 1428/2007.
• Dârekutnî, Ebu’l-Hasen ‘Ali b. Ömer. Sünen. thk. Şu‘ayb el-Arnaût. Beyrut: Mü’essesetü’r-Risâle, 1425/2004.
• Demir, Abdullah. “Yargıtay İçtihatlarındaki ‘Hayatın Olağan Akışı’ Kriteri ve İslam Hukukundaki ‘Zahiri Hal Delili’”. Terazi Hukuk Dergisi 3/28 (Aralık 2008), 129-133.
• Derdîr, Ebu’l-Berekât Ahmed b. Muhammed. Şerhu’l-kebîr li’ş-şeyh Derdîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Dimyâtî Bâ Bekrî, Ebû Bekir. İ‘ânetü’t-talibîn ‘alâ halli elfâzi fethu’l-mu‘în. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1418/1997.
• Ebû Dâvûd. Sünen. thk. Muhammed Muḥyiddîn ‘Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, ts.
• Ebû Mansur, Muhammed b. Ahmed b. el-Ezherî. Tehzîbü’l-lüğa. thk. Muhammed Avad. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1. Basım, 1421/2001.
• Erdem, Ekrem. “İslam’da Helal Kazancın Zorunluluğu, Kutsallığı ve Şüpheli İşlemlere Karşı Hassasiyet: İlgili Ayetler ve Hadisler Üzerinden İktisadi Bir Değerlendirme”. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi 13/36 (Ağustos 2024), 230-264. https://doi.org/10.31199/hakisderg.1510492
• Ferâhîdî, Ebû ‘Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Dr. Mehdî el-Mahzûmî, Dr. İbrâhîm es-Sâmerâî. 8 Cilt. B.y.: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Vasît fi’l-mezheb. thk. Ahmed Mahmûd İbrâhîm vdğr. 7 Cilt. Kâhire: Dâru’s-Selâm, 1417/1996.
• Haccâvî el-Makdisî, Ebu’n-Necâ Şerafuddîn Mûsâ b. Ahmed b. Mûsâ b. Sâlim. el-İknâ‘ fî fıkhı imâm Ahmed b. Hanbel. thk. ‘Abdullatîf Muhammed Mûsâ es-Sübkî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
• Halebî, İbrâhîm b. Muhammed b. İbrâhîm. Mecme‘u’l-enhur fi şerhi mülteka’l-ebhur. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Hamevî, Ahmed b. Muhammed Mekkî Ebû ‘Abbâs Şihâbüddin. Gamzu ‘uyûni’l-besâir fi şerhi’l eşbâh ve’n-nezâ’ir. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405/1985.
• Haraşî, Muhammed b. Abdillah. Şerh-i muhtasar-ı Halil li’l-Haraşî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Hattâb er-Ru‘aynî, Şemseddin Ebû ‘Abdullah. Mevâhibu’l-celîl fî şerhi muhtasarı Halîl. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1413/1992.
• Heytemî, İbn Hacer. Tuhfetü’l-muhtâc fî şerhi’l-minhâc. 10 Cilt. Kâhire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1357/1983.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-dürri’l-muhtâr. 2. Basım. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
• İbn Cüzey, Muhammed b. Ahmed. el-Kavânînu’l-fıkhiyye. b.y.: y.y., ts.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Sahîhu ibn Hibbân bi-tertîbi ibn Balabân. thk. Şuayb Arnaût. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1414/1993.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed. el-Muğnî. 10 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Kâhire, 1388/1968.
• İbn Mâce, Ebû ‘Abdillâh b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fu‘âd b. ‘Abdilbâkî. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, ts.
• İbn Manzûr, Cemâlüddîn. Lisânü’l-arab. 3. Basım. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed. el-Bahru’r-râ’ik şerhu kenzi’d-dekâ’ik. 2. Basım. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, ts.
• İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed. el-Eşbâh ve’n-nezâ’ir. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1999.
• İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. el-Beyân ve’t-tahsîl ve’ş-şerhu ve’t-tevcîhu ve’t-ta‘lîl li mesâili’l-müstehrace. thk. Muhammed Haci vdğr. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1408/1988.
• İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. el-Mukaddimâtu’l-mümehhidât. thk. Muhammed Haci. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1408/1988.
• İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed Kurtûbî Endelusî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihayetü’l-muktesid. Kâhire: Dâru’l-Hadis, 1425/2004.
• İbnu’l-Berâzî, Ebû Sa‘îd. et-Tehzîb fî ihtisâri’l-müdevvene. thk. Muhammed Emin Veled Muhammed Salim b. Şeyh. Dubai: Dâru’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1423/2002.
• İbnu’l-Hâcib, Osman b. Ömer Ebû ‘Amr Cemaleddin. Câmi‘u’l-ümmehât. thk. Ebû ‘Abdurahmân el-Ahdarî. Tunus: el-Yemâme li’t-tibâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1421/2000.
• İbnü’l-Hâc, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. Muhammed. el-Medhal li ibni’l-Hâc. b.y.: y.y., ts.
• İmrânî, Yahyâ b. Ebu’l-Hayr. el-Beyân fi mezhebi’l-imâmi’ş-Şâfiî. thk. Kâsım Muhammed en-Nûrî. Suudi Arabistan: Dâru’l-Minhâc, 1421/2000.
• Kalyûbî, Ahmed b. Ahmed b. Selâme. Hâşiyetü Kalyûbî ve Umeyre. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1415/1995.
• Karâfî, Ebû ‘Abbâs Şehâbeddîn Ahmed b. İdrîs. el-Furûk envâr’ul-burûk fî envâi’l-furûk. 4 Cilt. b.y.: ‘Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Karâfî, Şihabeddin. ez-Zahîra. thk. Sa‘îd A‘râb. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1415/1994.
• Karadâvî, Yusuf. Fıkhu’z-zekât. 2 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1389/1969.
• Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Seyyid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/40-43. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillah. el-Muvatta‘u’l-imam Mâlik. thk. Muhammed Mustafa el- A‘zamî, Abudabi: Müessesetü Zâyid b. Sultan, 1425/2004.
• Mâverdî, ‘Alî b. Muhammed. el-Hâvi’l-kebîr fî fıkhı mezhebi’l imâmi’ş-Şâfiî. thk. Şeyh ‘Alî Muhammed Mu‘avvid vdğr. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1420/1999.
• Mevsılî, Ebu’l-Fazl Mecdüddîn ‘Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta‘lili’l-muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Matbaatü’l-Halebî, 1356/1937.
• Mevvâk, Muhammed b. Yûsuf Ebi’l-Kâsım. et-Tâc ve’l-iklîl li- muhtasarı Halîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmurz. Dürerü’l-hükkâm şerhu gureri’l-ahkâm. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
• Müslim, İbnü’l-Haccâc Ebu’l-Hasen. el-Müsnedü’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
• Nefrâvî, Ahmed b. Ganîm b. Sâlim. el-Fevâkihü’d-Devvânî ‘alâ risâleti ibn ebî Zeyd el-Kayravânî. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Minhâcu’t-tâlibîn ve ‘umdetu’l-muttakîn fi’l-fıkh. thk. Kâsım Ahmed ‘Avvad. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1425/2005.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Ravdatu’t-tâlibîn ve ‘umdetu’l-muttakîn. thk. Zuheyr eş-Şâşî. Beyrut: el Mektebetü’l-İslâmî, 1991.
• Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Mecmû‘ şerhu’l-mühezzeb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Nevevî, Muhammed b. Ömer el-Bentenî. Nihâyetü’z-zeyn fî irşâdi’l-mübtedi‘în. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Râfi‘î, ‘Abdulkerîm b. Muhammed. Fethu’l-‘azîz şerhu’l-vecîz. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
• Remlî, Şemseddîn. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
• Sahnûn, ‘Abdusselâm b. Sa‘îd et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Sâvî, Ebu’l-‘Abbâs. Bülgatü’s-sâlik li-akrabi’l-mesâlik. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Meârif, ts.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-E’imme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1414/1993.
• Süyûtî, ‘Abdurrahman b. Ebî Bekr Celâluddîn. el-Eşbâh ve’n-nezâ’ir. 1 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410/1990.
• Şâfiî, Ebû ʿAbdullah Muḥammed b. İdrîs. el-Ümm li’ş-Şâfiî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1410/1990.
• Şâtıbî, İbrâhim b. Musâ b. Muhammed. el-Muvâfakât. thk. Ebû ‘Ubeyde Meşhûr b. Hasan ‘Âli Selmân. 1. Basım. 7 Cilt. Dâru İbni ‘Affân, 1417/1997.
• Şîrâzî, Cemâluddîn İbrâhim b. ‘Alî b. Yûsuf Ebû İshâk. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-imâm eş-Şâfiî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Şirbînî, Şemsuddîn Muhammed Hatîb. el-İknâ‘ fî halli elfâzi ebî Şucâ‘. thk. Mektebu’l-Buhûs ve’d-Birâsât. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Şirbînî, Şemsüddîn Muḥammed Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘ânî elfâzi’l-minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Tâceddîn es-Sübkî, ‘Abdulvehhâb b. Takiyüddîn. el-Eşbâh ve’n-nezâir. 1 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• ‘Ulayş, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. Ahmed. Minehu’l-Celîl ‘alâ muhtasari’ş-şeyh Halîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1409/1989.
• ‘Useymin, Muhammed b. Sâlih. eş-Şerhu’l-mumti‘ ‘alâ zâdi’l-müstakni‘. b.y.: Dâru İbnu’l-Cevzî, 1423/2002.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ. el-Gureru’l-behiyye fî şerhi’l-behceti’l-verdiyye. thk. Muhammed ‘Abdulkâdir ‘Atâ. 5 Cilt. b.y.: Matbaatü’l-Meymene, 1418/1997.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ. Fethu’l-vehhâb bi-şerhi menheci’t-tullâb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1994.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Zekeriyyâ el-. Esne’l-metâlib şerhu Ravdi’t-tâlib. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmiyye, ts.
• Zeyla‘î, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. ‘Alî b. Mihcen b. Yûnus. Tebyînü’l-hakâ’ik şerhu kenzü’d-dekâik. Kâhire: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1313/1895.