The Beloved Remembered in the Shadow of Death: Timeless Echoes of a Verse by ʿAntara

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 365 - 381 , 31.03.2026

Muhammed Faruk Çakır , Nisanur Gündoğdu , Hatice Kübra Sağlıyan

https://doi.org/10.32711/tiad.1819713

https://izlik.org/JA64YZ99WM

Öz

In the formation of poetic traditions, historical and social circumstances, as well as the distinctive styles of influential poets, played a significant role. While certain verses that left a strong imprint on the literary memory became subjects of tahmīs, tashtīr, and nazīra, various metaphors and expressions were repeatedly employed by subsequent generations, thereby securing their place within the aesthetic repertoire of classical poetry. In this context, the present article aims to demonstrate that the verse of ʿAntara b. Shaddād (d. 614?), beginning with the expression “وَلَقَدْ ذَكَرْتُكِ,” fulfilled such a function within the Arabic poetic tradition. The findings reveal that this expression became formulaic through its citation in numerous poems from the Jāhilī period to the Modern Era. ʿAntara’s effective blending of heroism and love by recalling his beloved at the most intense moment of battle inspired later poets, leading many who sought to express deep affection to adopt this formula. Accordingly, the article identifies the reflections of the expression “وَلَقَدْ ذَكَرْتُكِ” in Arabic poetry and offers a thematic classification based on examples found in the literature; each thematic category is analyzed through textual examination and evaluated from a literary perspective, thereby revealing the verbal legacy that developed around ʿAntara’s verse.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , ʿAntara b. Shaddād , Ghazal , Ḥamāsah , Remembrance of the Beloved

Ölümün Gölgesinde Sevgilinin Yâdı: Antere’nin Bir Dizesinin Çağlar Aşan Yankıları

https://izlik.org/JA64YZ99WM

Öz

Şiir geleneklerinin teşekkülünde tarihsel ve toplumsal şartların yanı sıra güçlü şairlerin özgün üslupları da önemli bir rol oynamıştır. Edebî hafızada iz bırakan kimi beyitler tahmîs, taştîr ve nazirelere konu olurken; kimi benzetmeler ve ifadeler ise sonraki kuşaklarca tekrar edilerek klasik şiirin estetik dağarcığında yer edinmiştir. Bu bağlamda elinizdeki makale, Antere b. Şeddâd’ın (öl. 614?) “وَلَقَدْ ذَكَرْتُكِ” ifadesiyle başlayan beytinin Arap şiir geleneğinde böylesi bir işlev üstlendiğini göstermeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın çıkış noktasını, Antere’nin mezkûr ifadesinin bazı şairler tarafından tekrarlanması teşkil etmektedir.  Araştırmamız neticesinde ulaşılan bulgular, söz konusu ifadenin Câhiliye’den Modern Dönem’e kadar birçok şiirde iktibas edilerek kalıplaştığını ortaya koymaktadır. Antere’nin savaşın en çetin anında sevgilisini yâd ederek kahramanlık ile aşkı etkili biçimde harmanlaması, sonraki şairlere ilham vermiş ve sevgiliye duyulan muhabbeti terennüm etmek isteyen pek çok şair bu kalıba başvurmuştur. Makalede, “وَلَقَدْ ذَكَرْتُكِ” ifadesinin Arap şiirindeki izdüşümleri tespit edilerek literatürde yer alan örnekler üzerinden tematik bir tasnif yapılmış; her bir tema kapsamında ilgili beyitler metin analizi yöntemiyle incelenip edebî açıdan değerlendirilerek Antere’nin beyti etrafında teşekkül eden söz mirası ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Antere b. Şeddâd , Gazel , Hamase , Sevgiliyi Anma

Etik Beyan

Bu çalışmada bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına riayet edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde; intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme ve haksız yazarlık dâhil olmak üzere etik dışı hiçbir eyleme başvurulmamıştır. Araştırmada kullanılan tüm veriler, eserler ve kaynaklar akademik dürüstlük ilkeleri doğrultusunda belirtilmiş; ilgili atıflar ve kaynakçalar eksiksiz olarak gösterilmiştir.

Kaynakça

• Abu-Haidar, Jareer. “‘Qifā nabki’: The Dual Form of Address in Arabic Poetry in a New Light”. Journal of Arabic Literature no. 19/1 (1988), 40-48.
• Ahres, Abdulgaffâr b. Abdilvâhid b. Vehb el-Mevsılî el-Bağdâdî. Dîvânu’l-Ahres. thk. el-Hattât Velîd el-A‘zamî. 2. bs. Kuveyt: Müessetü’l-Babtain, 2008.
• ‘Antera, İbn Şeddâd. Dîvânu ‘Antera. thk. Muhammed Sa‘îd Mevlevî. Kahire: el-Mektebu’l-İslâmî, 1964.
• Al-Mousa, Mishari Abdulaziz Muhammad. “Imitations as Rhetorical Tool and its Position into Literary Influence”. Bulletin of the Faculty of Arts 2/84 (2024), 129-156.
• Armutlu, Sadık. Gazel Felsefesi. İstanbul: Kesit Yayınları, 2020.
• Aydın, Mustafa. Arap Dili Belagatında Bedî‘ İlmi ve Sanatları. İstanbul: İşaret Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Er, Rahmi. “Ömer b. Ebû Rebîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/56-57. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Faysal, Şükrî. Tetavvuru’l-gazel beyne’l-Câhiliyye ve’l-İslâm. Dımaşk: Matba‘atü Câmi‘ati Dımaşk, 1959.
• Ferrûh, Ömer. Târîhu’l-edebi’l-‘Arabî. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1. Basım, 1982.
• Suzan, Yahya. “Arap Şiirinde Bir Nazım Türü: Tahmîs”. Şarkiyat 3 (01 Nisan 2010), 54-68.
• Cerîr, İbn ‘Atıyye et-Temîmî. Dîvânu Cerîr bi-şerhi Muhammed b. Habîb. thk. Nu‘mân Muhammed Emîn Tâhâ. 3. bs. Kahire: Dâru’l-Me‘arif, , ts.
• Çakır, Muhammed Faruk - Arslan, Adnan. “Arapça Hikemi Şiirlerde Klişe Bir Form: İze’l-Mer’u Kalıbı”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi no. 10/1 (25 Ocak 2024), 109-126. https://doi.org/10.5281/zenodo.10530530
• Dayf, Şevkî. el-Edebü’l-ʿArabiyyü’l-Muʿâsır fî Mısr. 13. bs. Kahire: Dâru’l-Me‘arif, ts.
• Dımaşkî, Va’vâ’. Dîvânu’l-Va’vâ’ ed-Dımaşkî. thk. Sâmî ed-Dehhân. 2. bs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
• Dîneverî, İbn Kuteybe. eş-Şi‘r ve’ş-şu‘arâ. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2002.
• Endelüsî, Ebû Hayyân. Dîvânu Ebî Hayyân el-Endelüsî. thk. Hamîd el-Matlûb - Hadîce el-Hadîsî. 1. bs. Bağdat: Matba‘atü’l-‘Ânî, 1969.
• Ferhât, Cermânûs. Dîvânu’s-Seyyid Cermânûs Ferhât. 2. bs. Beyrut: el-Matba‘tü’l-Kâtûlîkiyye li-l-Âbâi’l-Yesû‘iyyîn, 1894.
• Fethullâh, Abdullatîf. Dîvânu’l-Müftî Abdillatîf Fethillâh. thk. Züheyr Fethullâh. 1. bs. Wiesbaden: Dâru’n-Neşr Franz Steiner, 1984.
• Hafâcî, İbn Sinân. Dîvânu İbn Sinân el-Hafâcî. thk. Muhtâr el-Ahmedî en-Nuvîvât - Nesîb Neşşâvî. Dimaşk: Matbû‘âtu Mecma‘i’l-l-lügati’l-‘Arabiyye bi-Dimaşk, 2007.
• Hilâlî, Muhammed. Dîvânu Muhammed el-Hilâlî. Hama: Matbaatu Hamâ, 1911.
• Hillî, Ebü’l-Mehâsin Safiyyüddîn Abdülazîz b. Serâyâ-. Dîvânu Safiyyiddîn el-Hillî. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• İbn Ebî Hacele, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn. Dîvânu’s-sabâbe. Beyrut: Dâru ve Mektebetü Hilâl, 1983.
• İbn Ebî Rebî‘a, Ebü’l-Hattâb Ömer b. Abdillâh. Dîvânu ‘Umar b. Ebî Rebî‘a. thk. Fâyiz Muhammed. 2. bs. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1996.
• Kâşif, Ahmed. Dîvânu’l-Kâşif. 1. bs. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 1987.
• Kayrevânî, Muhammed el-Fâiz. Dîvânu Muhammed el-Fâiz el-Kayrevânî. Tunus: Matba‘atü’d-Dâri’t-Tûnisiyye, 1977.
• Kureşî, Ebû Zeyd Muhammed. Cemheretü eş‘âri’l-‘Arab. thk. Ali Muhammed el-Bicâdî. Mısır: Nahdatü Mısr, ts.
• Mendûr, Muhammed. Halîl Mutrân. Kahire: Mektebetu Nahdati Mısr ve Matbaatuhâ, ts.
• Muhtar, Cemal. “Antere”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/237. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Muhtar, Cemal. “Antere Kıssası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/237-238. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Sanʿânî, Muhammed b. İsmâîl el-Emîrü’l-Hüseynî. Dîvânu’l-Emîr es-Sanʿânî. haz. Ali Subh el-Medenî. Kahire: Matba‘atü’l-Medenî, ts.
• Şentemerî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Süleymân b. Îsâ el-A‘lem. Eş‘âru’ş-Şu‘arâi’s-Sitteti’l-Câhiliyyîn. thk. Komisyon. 3. bs. Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1983.
• Şenterînî, İbn Bessâm. ez-Zehîra fî mehâsini ehli’l-Cezîra. thk. İhsân Abbas. Libya-Tunus: ed-Dâru’l-‘Arabiyye li’l-Kitâb, 1978.
• Şeybânî, Ebû Amr. Şerhu’l-Mu‘allakâti’t-Tis‘. thk. Abdülmecîd Hemû. 1. bs. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 2001.
• Tebrîzî, Hatîb. Şerhu Dîvâni ‘Antera. haz. Mecîd Tarâd. 1. bs. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1992.
• Tuveyrânî, Hasen Hüsnî. Min semerâti’l-hayât: Dîvânu Hasen Hüsnî et-Tuveyrânî. b.y.: Matba‘atü İdâreti’l-Vatan, 1883.