Approach of Dahhâk b. Müzâhim one of the Tabi'in Exegetes of the Legal Verses in the Context of Worsihp

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 326 - 342 , 31.03.2026

Serkan Göktaş

https://doi.org/10.32711/tiad.1822923

https://izlik.org/JA85ZP67PP

Öz

One of the leading figures of Tabi'un generation, Dahhak ibn Muzahim, generally followed classical Tabi'un exegetical method, but he showed a tendency to derive legal rulings from verses containing legal provisions when interpreting such verses. This article first briefly discusses Dahhâk's life and exegetical method; it then examines how he derived rulings from verses of law in context of worship and place and counterpart of these rulings in the disciplines of exegesis and jurisprudence. The scope of study is limited to subject of worship and does not cover his views on other areas of jurisprudence. In the research, verses related to worship were analyzed with a focus on Dahhâk's narrations, and an opportunity for comparison with approaches of other exegetes on this subject was provided. As a result of this examination, data was obtained that sheds light on method of legal exegesis of that period and early jurisprudence interpretations.

 

Anahtar Kelimeler

Tāfsir , Tabi'un , Dahhak ibn Muzahim , Legal Rulings , Worship

Tâbiîn Müfessirlerinden Dahhâk b. Müzâhim'in İbâdât Özelinde Ahkâm Âyetlerine Yaklaşımı

https://izlik.org/JA85ZP67PP

Öz

Tâbiîn kuşağının önde gelen isimlerinden biri olan Dahhâk b. Müzâhim, genel anlamda klasik tâbiîn tefsir metodunu takip etmekle birlikte, özellikle ahkâm içeren âyetleri yorumlarken bu âyetlerden fıkhî hükümler istinbat etme eğilimi göstermiştir. Bu makalede, öncelikle Dahhâk’ın hayatı ve tefsir metoduna kısaca değinilmiş; akabinde, ibadetler bağlamındaki ahkâm âyetlerinden nasıl hüküm çıkardığı ve bu hükümlerin tefsir ve fıkıh disiplinlerindeki yeri ve karşılığı incelenmiştir. Çalışmanın kapsamı ibadet konuları ile sınırlandırılmış olup, ahkâma dair diğer alanlardaki görüşlerine yer verilmemiştir. Araştırmada, ibadetlerle ilgili âyetler, Dahhâk’ın rivayetleri merkeze alınarak tahlil edilmiş ve diğer müfessirlerin bu konudaki yaklaşımlarıyla mukayese imkânı sunulmuştur. Bu inceleme neticesinde, söz konusu dönemin ahkâm tefsiri metoduna ve erken dönem fıkıh yorumlarına ışık tutacak veriler elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Tâbiîn , Dahhâk b. Müzâhim , Ahkâm , İbadet

Kaynakça

• Abduh, Muhammed-Rızâ, Reşîd. Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Kahire: Dârü’l-Menâr, 2. Basım, 1947.
• Abdülhamid, Muhsin. Tetavvûru Tefsîrü'l-Kur'ân (Bağdat: t.s.).
• Ahmet Alabalık, "Tedvin Dönemi Öncesi Ahkâm Âyetlerinin Tefsiri", Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 10/4 (2023), 411-423. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/80484/1356232
• Arslan, Yahya. "Türk Müfessir Dahhâk b. Müzâhim ve Tefsiru Dahhâk", 2. Uluslararası Türkiyât Kongresi Çankırı (2023), 889-899. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü'l-Kur'ân. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyaü’t-Türasi’l-ʿArabî, 1992.
• Hidâyet Aydar, “Hicrî İkinci Asırda Tefsir Hareketi: Tâbiûn Müfessirler ve Tefsirleri”, Hicri İkinci Asırda İslami İlimler, (2022), 323-392. https://isamveri.org.
• Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdillah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1988.
• Dahhâk, Ebü’l-Kâsım (Ebû Muhammed) Dahhâk b. Müzâhim el-Hilâlî el-Horasânî el-Belhî, Tefsîrü Dahhâk. thk. Muhammed Şükrü Ahmed ez-Zâviyeti, 9 Cilt. Kâhire: Dârü's-Selâm, 1999.
• Doğru. Muhammed. "Dahhâk b. Müzâhim", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 8/410-411. https://islamansiklopedisi.org.tr/dahhak-b-muzahim (20 Temmuz 2025).
• Duman, M. Zeki. "Tabiûn Döneminde Tefsir Faaliyetleri (Meşhur Müfessirler, Kaynakları ve Bu Tefsirin Değeri", Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1984), 209-238. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Baḥrü’l-muḥîṭ. thk. Muhammed Ahmed Abdülmevcud. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2010.
• Ebüssuûd Efendi, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm. thk. Abdulkadir Ahmet Âta. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü Riyade’l-Hâdise.
• Gökmenoğlu, Hüseyin Tekin. “Ahkam Tefsirleri ve Özellikleri”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1994), 203-217. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Ğâmidî, Abdurrahim Yahya el-Hamûd. Dahhâk b. Müzâhim el-Hilâlî ve Tefsîruhü fî Kur'âni'l-Kerîm. Mekke: Câmiâtü Ümmü'l-Kura, 1986.
• Gül, Ahmet. “Sahâbe Tefsirinde Fıkhi Yönelim”, Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/23 (15 Aralık 2019), 487-507. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Hallâf, Abdulvahhâb. ʿİlmü uṣûli’l-fıḳh. Kahire: Mektebetü’d-Da’vetü’l-İslamiyye, 8. Basım, 1956.
• Halil, Hüseyin. "Dahhâk b. Müzâhim'in Tefsir Tarihi İçindeki Konumu, Tefsir Rivâyetleri ve Değerlendirmesi", Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/4 (2024), 1199-1211. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Hâzîn, Ebü’l-HasenAlâüddînAlî b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî. Lübâbü’t-teʾvîl fîmeʿâni’t-tenzîl. thk. Abdüsselam Muhammed Ali Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2004.
• Hocaoğlu, Mustafa. Ahkâm Tefsirlerinin Usul Açısından Mukayesesi (Cessâs, Herrâsî ve İbn Arabî Örnekleri). Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010. https://tez.yok.gov.tr.
• İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Gālib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. 6 Cilt, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2001.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü'l-Kur'ân. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2003.
• İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dârü’t-Tunusiyye, 1984.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Tefsîru’l-Ḳurʾâni’l-Azîm. thk. Mustafa Seyyid Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Mektebetü Kurtuba, 1. Basım, 2000.
• Kurtuluş, Yusuf Ziya. Ahkâm Tefsirlerinde Kırâat Farklılıkları el-Cessâs’ın Ahkâmu’l-Kur’ân ve el-Kurtubî’nin el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân Örnekleri. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023. https://tez.yok.gov.tr.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1. Basım, 2006.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2005.
• Mukātil b. Süleymân. Ebü’l-Hasen Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsiru Mukātil b. Süleymân. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiye, 1. Basım, 2003.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Revâ’i‘u’l-beyân fî tefsîri âyâti’l-ahkâm mine’l-Kur’ân. 2 Cilt. Şam: Mektebetü’l-Gazzâlî, 3. Basım, 1980.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-tefâsîr. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kur’âni’l-Kerîm, 4. Basım, 1981.
• Sarıgül, Murat. el-Alûsî’nin Rûhu’l-Me’ânî İsimli Eserinde Ahkâm Tefsiri. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016. https://tez.yok.gov.tr.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiʿu’l-beyânʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Kahire: Merkezi’l-Bühûsi ve’d-Dirasâti'l-İslâmiyye, 2001.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî, Ahkâmü'l-Kur'ân. İstanbul: TDV Yayınları, 1. Basım, 1998.
• Turgay, Nurettin. "Tabiu'unun/Tabiilerin Tefsir İlmindeki Yeri", Bilimname 8/18 (2010), 93-113. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Uludağ, Süleyman. İslam’da Emir ve Yasakların Hikmeti. Ankara: TDV Yayınları, 1. Basım, 1988.
• Vâhidî, Ebü’l-HasenAlî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Safvan Adnan Davudî. Şam: Dârü’l-Kalem, 1. Basım, 1995.
• Yüksel, Yakup. "Fıkıh Tefsir Geleneğinde 'Ahkâm-ı Kur'âniyye'nin Yeri", Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2015), 161-181. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. sad. İsmail Karaçam vd. 10 Cilt. İstanbul: Aziz Dağıtım.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Şeyh Adil Ahmet Abdülmevcüd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan. 1. Basım, 1998.