Evaluating Verbs Through the Lens of Logic in Imam Birgivis’s Al-Avâmil

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 280 - 299 , 31.03.2026

Şule Ağaç

https://doi.org/10.32711/tiad.1825721

https://izlik.org/JA95FY45UA

Öz

In this article, we aimed to analyze verbs from the perspective of logic through the book al-Avâmil, a work by Imam Birgivî (d. 981/1573), who lived during the Ottoman Empire in the 16th century and belonged to the Hanafī-Māturīdī Kalām school, contributing the Islamic civilization in terms of faith (i’tiqādī) and knowledge (‘ilmī). Imam Birgivî’s al-Avâmil, which he authored based on the science of logic, is one of his important works in the field of Arabic syntax (nahw). He designed the rules of syntax in this work based on the science of logic and penned it in a very plain language. The title of the work being al-Avâmil does not mean that it only addresses the agents (‘avâmil). He discusses these three subjects under the headings of agents (‘avâmil), patients (ma‘mūlāt), and vocalization/inflection (i‘rāb). Starting from the science of logic which forms the foundation of his work al-Avâmil, we were only able to address the subject of verbs, which are among the literal agents by analogy (qiyāsī lafzī ‘avâmil), due to the constraints of our article. We primarily defined verbs using the Five Predicables from the science of logic. Later, we addressed the topic of verbs using the reasoning methods of analogy, induction, and deduction. In conclusion, we reached the finding of how Imam Birgivî wrote a book on syntax based on the science of logic.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Syntax (Nahw) , Verb , al-‘Awāmil , Logic

el-Avâmil Adlı Eserde Fillerin Mantık İlmi Açısından Değerlendirilmesi

https://izlik.org/JA95FY45UA

Öz

Bu makalede  XVI. Yüzyılın Osmanlı Devleti döneminde yaşamış, Hanefî-Mâtürîdî kelâm ekolüne mensup, İslam medeniyetine itikâdî ve ilmî anlamda katkısı olmuş İmam Birgivî (ö.981/1573)’nin eseri, el-Avâmil üzerinden fiillerin mantık ilmi açısından incelenmesini amaç edindik. İmam Birgivî’nin mantık ilmi temelli kaleme aldığı el-Avâmil adlı eseri, nahiv alanında önemli eserlerindendir. Kendisi,  söz konusu eserini, nahiv kurallarını mantık ilmi temelli olarak dizayn etmiş ve oldukça sade bir dille kaleme almıştır. Eserin adının el-Avâmil olması sadece âmiller (etkenler)i ele aldığı anlamına gelmiyor.  Âmiller (etkenler), ma’mûller ve i’râb başlıkları altında  üç mevzuyu ele almaktadır. el-Avâmil adlı eserinin temelini oluşturan mantık ilminden yola çıkarak makalemizin sınırları gereği sadece kiyasî lafzî âmiller (etkenler)den olan fiiller konusunu ele alabildik. Öncelikli olarak fiilleri, mantık ilmindeki beş tümel üzerinden tanımladık. Daha sonra akıl yürütme yöntemlerinden analoji, tümevarım ve tümdengelim ile fiiller konusunu ele aldık. Sonuç olarak İmam Birgivî’nin nasıl mantık ilmi temelli bir nahiv kitabı yazdığı bilgisine ulaştık.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Nahiv , Fiil , el-Avâmil , Mantık

Kaynakça

• Adsoy, Şerefettin. Aklını Kullanacaklar İçin Mantık (Tasavvurat). İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2022.
• Adsoy, Şerefettin. Aklını Kullanacaklar İçin Mantık (Tasdîkât). Van: Kral Sardur Yayınevi, 2022.
• Aristoteles. Birinci Analitikler. Çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1989.
• Aristoteles. İkinci Analitikler. Çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1995.
• Aristoteles. Organon II: Birinci Analitikler. Çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Aristoteles. Organon III: İkinci Analitikler. Çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Aristoteles. Organon V: Topikler. Çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Aristoteles. Organon. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1952.
• Atâî, Atâullah. Hadâiku’l-Hakâik fî Tekmileti’ş-Şakâik. Haz. Suat Donuk. İstanbul: YEK Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Atay, Zeynep. Arapça Dilbilgisi: Nahiv. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2013.
• Bayraktar, Mehmet. İslam Felsefesine Giriş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• Cevdet, Ahmet Paşa. Mi‘yâr-ı Sedâd. Haz. Kudret Büyükçoşkun. İstanbul: İşaret Yayınları, 1998.
• Çetin, Nihad M. “Arap.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/276–279, İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi: Nahiv. İstanbul: İFAV Yayınları, 2014.
• Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi: Sarf. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Çüçen, A. Kadir. Klasik Mantık (Mantığa Giriş). Bursa: Asa Yayınları, 2004.
• Durmuş, İsmail. “Avâmilü’l-Mie.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/112–114. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Durmuş, İsmail. “Nahiv.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/ 300–306. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2005.
• Gazzâlî. Mi‘yârü’l-‘İlm. Kahire: Dârü’l-Endelüs, 1960.
• Gümüş, Sadrettin. Seyyîd Şerif Cürcânî ve Arap Dilindeki Yeri. İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası, 1984.
• İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-Tenbîhât. Çev. Ali Durusoy, Ekrem Demirli, Mahir Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
• İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-Mantık (el-Burhân ve el-Kıyâs). Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1952.
• İbn Sînâ. en-Necât. Çev. Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2013.
• İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1997.
• Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-Hak. Haz. Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 1981.
• Kneale, William ve Martha Kneale. The Development of Logic. Oxford: Clarendon Press, t.y.
• Köz, İsmail, ed. Mantık. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Önal, Recep. “Bir Osmanlı Bilgini İmam Birgivî Üzerine Biyografik Bir İnceleme.” Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/14 (2018), 127–165
• Öner, Necati. Tanzimattan Sonra Türkiye’de İlim ve Mantık Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1967.
• Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Bilim Yayınevi, 1998.
• Özlem, Doğan. Mantık (Klasik/Sembolik Mantık, Mantık Felsefesi). İstanbul: İnkılâp Yayınları, 1999.
• Şerif el-Cürcânî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Thk. Abdurrahman Maraşlı. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2012.
• Ülken, Hilmi Ziya. Mantık Tarihi. İstanbul: R. Koşkun Matbaası, 1942.
• Vural, Mehmet. İslam Felsefesi Sözlüğü. Ankara: Elis Yayınları, 2003.
• Yıldırım, Cemal. Mantık: Doğru Düşünme Yöntemi. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1999.