Hadis Metinleri Üzerine Söylem Analizi Çalışması: Ebû Zerr Hadisi Örneği

This study aims to examine the hadith of Kalima al-Tawhid, narrated by Abu Dharr al-Ghifari, through Norman Fairclough's critical discourse analysis framework. Adopting a phenomenological design within qualitative research methodology, the data were collected from the works of al-Bukhari and Muslim (al-Jami' al-Sahih). The hadith text was systematically analyzed according to Fairclough's five-stage analytical framework: focusing on the social problem, identifying obstacles to its resolution within the social order, assessing whether the social order requires the problem, exploring possible solutions, and critically reflecting on the analysis. The findings reveal that, at the structural level, the hadith establishes a tawhid–salvation equation; at the interactional level, it reflects the pedagogical relationship between the Prophet and Abu Dharr; at the interdiscursive level, it occupies a central position in Kharijite, Murji'ite, and Sunni theological debates; at the linguistic level, it reinforces meaning through repetition and emphasis; and at the semiotic level, it transforms tawhid into a symbol of salvation, offering hope to the sinful believer. The study demonstrates that discourse analysis can provide a novel perspective for understanding hadith texts and aims to make a methodological contribution to future research in this field.

Bu araştırma, Ebû Zerr el-Gıfârî'den rivayet edilen Kelime-i Tevhîd hadisini Norman Fairclough'un eleştirel söylem analizi çerçevesine göre incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik desen benimsenmiş; veriler Buhârî ve Müslim'in el-Câmiü's-Sahîh adlı eserlerinden elde edilmiştir. Hadis metni, Fairclough'un beş basamaklı analiz çerçevesine (sosyal probleme odaklanma, problemin sosyal düzenle bağlantısı, sosyal düzenin probleme ihtiyacı, muhtemel çözüm yolları ve eleştirel yansıma) göre sistematik biçimde çözümlenmiştir. Analiz sonucunda hadisin, yapısal düzeyde tevhîd–kurtuluş denklemini kurduğu; etkileşimsel düzeyde Hz. Peygamber ile Ebû Zerr arasındaki pedagojik ilişkiyi yansıttığı; söylemler arası düzeyde Haricî, Mürciî ve Ehl-i Sünnet kelâm tartışmalarının merkezinde yer aldığı; dilbilimsel düzeyde tekrar ve vurgu yoluyla anlam pekiştirmesi sağladığı; semiyotik düzeyde ise tevhîdi kurtuluşun sembolüne dönüştürerek günahkâr mümin için umut kapısı açtığı tespit edilmiştir. Araştırma, söylem analizi yönteminin hadis metinlerinin anlaşılmasına yeni bir perspektif sunabileceğini ortaya koymakta ve bu alanda yapılacak çalışmalara metodolojik bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.