Critical Discourse Analysis of Hadith Texts: An Examination of the Abu Dharr Hadith

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 382 - 411 , 31.03.2026

Tuba Öztürk , Dila Can

https://doi.org/10.32711/tiad.1827019

https://izlik.org/JA82TX67CF

Öz

This study aims to examine the hadith of Kalima al-Tawhid, narrated by Abu Dharr al-Ghifari, through Norman Fairclough's critical discourse analysis framework. Adopting a phenomenological design within qualitative research methodology, the data were collected from the works of al-Bukhari and Muslim (al-Jami' al-Sahih). The hadith text was systematically analyzed according to Fairclough's five-stage analytical framework: focusing on the social problem, identifying obstacles to its resolution within the social order, assessing whether the social order requires the problem, exploring possible solutions, and critically reflecting on the analysis. The findings reveal that, at the structural level, the hadith establishes a tawhid–salvation equation; at the interactional level, it reflects the pedagogical relationship between the Prophet and Abu Dharr; at the interdiscursive level, it occupies a central position in Kharijite, Murji'ite, and Sunni theological debates; at the linguistic level, it reinforces meaning through repetition and emphasis; and at the semiotic level, it transforms tawhid into a symbol of salvation, offering hope to the sinful believer. The study demonstrates that discourse analysis can provide a novel perspective for understanding hadith texts and aims to make a methodological contribution to future research in this field.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Abu Dharr , Kalima al-Tawhid , Discourse Analysis , Fairclough

Hadis Metinleri Üzerine Söylem Analizi Çalışması: Ebû Zerr Hadisi Örneği

https://izlik.org/JA82TX67CF

Öz

Bu araştırma, Ebû Zerr el-Gıfârî'den rivayet edilen Kelime-i Tevhîd hadisini Norman Fairclough'un eleştirel söylem analizi çerçevesine göre incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik desen benimsenmiş; veriler Buhârî ve Müslim'in el-Câmiü's-Sahîh adlı eserlerinden elde edilmiştir. Hadis metni, Fairclough'un beş basamaklı analiz çerçevesine (sosyal probleme odaklanma, problemin sosyal düzenle bağlantısı, sosyal düzenin probleme ihtiyacı, muhtemel çözüm yolları ve eleştirel yansıma) göre sistematik biçimde çözümlenmiştir. Analiz sonucunda hadisin, yapısal düzeyde tevhîd–kurtuluş denklemini kurduğu; etkileşimsel düzeyde Hz. Peygamber ile Ebû Zerr arasındaki pedagojik ilişkiyi yansıttığı; söylemler arası düzeyde Haricî, Mürciî ve Ehl-i Sünnet kelâm tartışmalarının merkezinde yer aldığı; dilbilimsel düzeyde tekrar ve vurgu yoluyla anlam pekiştirmesi sağladığı; semiyotik düzeyde ise tevhîdi kurtuluşun sembolüne dönüştürerek günahkâr mümin için umut kapısı açtığı tespit edilmiştir. Araştırma, söylem analizi yönteminin hadis metinlerinin anlaşılmasına yeni bir perspektif sunabileceğini ortaya koymakta ve bu alanda yapılacak çalışmalara metodolojik bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Ebû Zerr , Kelime-i Tevhîd , Söylem Analizi , Fairclough

Kaynakça

• Abanoz, Selman – Sami Kılıç. "Yedi Harf Rivayetlerinin Söylem Analizi Yöntemiyle İncelenmesi". Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 14 (2025), 523-562.
• Abouelnour, M. vd. "Interactive Communicative Discourse in the Holy Qur'an: A Deliberative Approach". Edelweiss Applied Science and Technology (2024).
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsnedü İmam Ahmed b. Hanbel. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1. Basım, 2001.
• Alnizar, Fauzan. "An Introduction to Religious Language Exploring Theolinguistics in Contemporary Contexts". Critical Research on Religion 12/1 (2024), 112-114.
• Altıntaş, Ramazan. Bütün Yönleriyle Cahiliyye. İstanbul: Sebat Yayınları, 1990.
• Aydınlı, Abdullah. "Ebû Zer el-Gıfârî". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/266-269. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Bakıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Kitâbü't-temhîd. Kuveyt: Müessesetü'l-kütübi's-sekâfiyye, 1987.
• Bebek, Ali. “Kebire”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2022. 25/163.164.
• Bilgiç, Levent – Nurullah Agitoğlu. "Ebû Zer el-Gıfârî ve Hadis Rivayeti". Batman Akademi Dergisi 5/1 (2021), 73-116.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiu's-sahîh. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1987.
• Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. çev. Mesut Bütün – Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2013.
• Çakmak, Fatma – Yasin Bilişli. "İdeoloji, Söylem ve İletişim Çalışmalarında Ruth Wodak". Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/2 (2019), 99-124.
• Çelik, Abdullah. Kur'an ve Sünnet Işığında Kelime-i Tevhid'in Ameli Boyutu. Ankara: Ekev Yayınları, 2002.
• Çelik, Hülya – Halil Ekşi. "Söylem Analizi". Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi 27/27 (2013), 99-117.
• Demir, Hüseyin – Recep Taha Gedikli – Mehmet Şeker. "Din Eğitimi Açısından Bir Hadis-i Şerifin Göstergebilim Yöntemiyle İncelenmesi". Universal Journal of Theology 2/2 (2017), 143-161.
• Demir, Zeynep. Bir Dinî Söylem Analizi (Psikolojik Bir Yaklaşım). Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2008.
• Doyuran, Levent. "Medyatik Bir Çalışma Alanı Olarak Eleştirel Söylem Çözümlemesi (Televizyon Dizileri Örneğinde)". Erciyes İletişim Dergisi 5/4 (2018), 301-323.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. Beyrut: el-Mektebetü'l-Asriyye, t.y.
• Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî İbn Ebû Hâtim. el-Cerh ve't-ta'dîl. Haydarabad: Meclisü Dâireti'l-Maârif, 1271.
• Elnesil, Abdalhakim. "A Critical Discourse Analysis of King Khalid University Students' Translation of Untranslatability in Islamic Religious Texts". International Journal of Linguistics, Literature and Translation (2023).
• Fairclough, Norman – Ruth Wodak. "Critical Discourse Analysis". Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction. ed. Teun A. van Dijk. 2/258-284. London: Sage, 1998.
• Fairclough, Norman. "Critical Discourse Analysis". Marges Linguistiques 9 (2005), 76-94.
• Gündüzöz, Soner. "Modern Bir Retorik Okuması Olarak Hadis Rivayetlerinde Anlatım Tekniklerinin Varlığı Sorunu -Hudeybiye Antlaşması Örneği-". Marife Dini Araştırmalar Dergisi 11/1 (2011), 9-30.
• Gür, Tuncay. "Post-modern Bir Araştırma Yöntemi Olarak Söylem Çözümlemesi". Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks 5/1 (2013), 185-202.
• Harris, Zellig S. "Discourse Analysis". Language 28 (1952), 1-30.
• Hjelm, Titus. "Discourse Analysis". The Routledge Handbook of Research Methods in the Study of Religion. ed. Michael Stausberg – Steven Engle. 134-150. London: Routledge, 2011.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. El-Cerh ve't-ta'dîl. 9 Cilt. Haydarabad: Meclisü Dâireti'l-Maârif, 1271.
• John, Martins Odion – Angela Mowang Okoro – Henry Uche Amos. "Deictic Analysis of a Religious Discourse: Analysis of Deictics in Religious Discourse". Erişim 18 Kasım 2025. https://www.researchgate.net/publication/372718165
• Kahraman, Ferruh. "İslâm İnancında Günah, Günah Çeşitleri ve Kişiyi Günah İşlemeye Sevkeden Faktörler". Usul İslam Araştırmaları 8/8 (2007), 139-168.
• Kandemir, M. Yaşar. “Sahîhayn”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2008. 35/527-530.
• Koçyiğit, Talat. Hadis Usulü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü't-tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 2003.
• Mevdûdî, Ebü'l-A'lâ. Kur'an'ın Dört Temel Terimi (Kur'an ki Çar Bünyadi Istılahi). çev. Muhammed Osmanoğlu. İstanbul: Özgün Yayınları, 1999.
• Moustakas, Clark. Phenomenological Research Methods. Thousand Oaks, CA: Sage, 1994.
• Mozafari, Sima – Maryam Rostami. "Narrative Discourse Analysis of 'Hojarat' Surah: A Faircloughian Study". Studies in Arabic Narratology (2021).
• Muhie, Getachew Leta. "A Three-Level Analysis of Religious Texts: A Comparative Critical Discourse Analysis". Research on Humanities and Social Sciences (2021).
• Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî. el-Câmiu's-sahîh. Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî.
• Özer, Salih. "Hadislerin Anlaşılmasında Bir Yöntem Olarak Retorik Analiz: Vadettikleri ve Sınırlılıkları". Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (2006), 233-258.
• Özer, Salih. "Söylem Çözümlemesi ve Rivayetlerin Anlaşılmasına Yönelik Katkıları". İslâmi Araştırmalar Dergisi 20/1 (2007), 39-57.
• Özler, Mevlüt. İslam Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Nun Yayınları, 1995.
• Quba, Ahmad – Maher Qatawna. "A Discourse Analysis of Surah Al-Duha in the Holy Quran: Implications for Contemporary Discourse". World Journal of English Language (2023).
• Sancaklı, Saffet. "Hadislerin Doğru Yorumlanmasında Hz. Peygamber'in Dolaylı Anlatım Üslubunun Analizinin Önemi". İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2017), 105-146.
• Sönmez, Vecihi. "İslam İnancında Günah Kavramı". İslâmi Araştırmalar Dergisi 28/1 (2017), 42-66.
• Sözen, Edibe. Söylem: Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/Güç ve Refleksivite. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
• Şah, Umut. "Eleştirel Söylem Analizi: Temel Yaklaşımlar". Kültür Araştırmaları Dergisi 7 (2020), 210-231.
• Uhunmwangho, Asiuwhu Vivian – Famous Ejiroghene Oghiator. "The Language of Religion as Discourse: Analysis of the Syntactic Structures in Proverbs Chapter Nine". International Journal of Culture and Religious Studies 3/1 (2022), 31-47.
• Van Dijk, Teun A. "Multidisciplinary CDA: A Plea for Diversity". Methods of Critical Discourse Analysis. ed. Ruth Wodak – Michael Meyer. 95-120. London: Sage, 2001.
• Wijsen, Frans. "Editorial: Discourse Analysis in Religious Studies". Religion 43/1 (2012), 1-3.
• Yang, Weiping – Yuhong Sun. "Interpretation of 'Discourse' from Different Perspectives". The International Journal-Language Society and Culture 31 (2010), 127-138.
• Yıldırım, Enbiya. Geleneksel Hadis Yorumculuğu. İstanbul: Ensar Yayınları, 3. Basım, 2019.
• Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî. Siyerü a'lâmi'n-nübelâ. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle.