A Diachronic Semantic Analysis of the Concepts of Māḥw and Isbāt in the Qur’an: In the Context of Their Linguistic Origins and the Sufi Literature

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 126 - 152 , 31.03.2026

Şafak Çatal

https://doi.org/10.32711/tiad.1836877

https://izlik.org/JA64DZ26PM

Öz

This study investigates the semantic history of maḥw (erasure) and isbāt (confirmation) through a diachronic approach. It analyzes the meanings of the roots m-ḥ-v and s-b-t in pre-Qur’anic Arabic, their contextual usages in the Qur’an, and their conceptual transformation in Sufi thought. Classical Arabic lexicons, pre-Islamic poetry, proverbs, and early linguistic materials were examined, followed by an analysis of Qur’anic occurrences within their textual contexts (siyāq–sibāq). In the final stage, the semantic expansions of these concepts in Sufi literature were explored. Sufism was selected because it represents the field in which the most distinct historical semantic transformations of these terms appear. The absence of a comprehensive study addressing both historical and contextual dimensions makes this research necessary. The findings demonstrate that while the Qur’an preserves their lexical meanings, it also introduces new semantic layers that later evolve into metaphysical expansions in Sufi literature

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Qur’an , Semantic Analysis , Maḥw , Ithbāt

Kur’an’da Mahv ve İsbât Kavramlarının Artzamanlı Semantik Analizi: Dilsel Köken ve Tasavvuf Literatürü Bağlamında

https://izlik.org/JA64DZ26PM

Öz

Bu çalışma, مَحْو‎ (maḥv) ve إِثْبَات‎ (isbāt) kavramlarının anlam tarihini artzamanlı semantik bir perspektifle incelemektedir. Araştırmanın amacı, m-ḥ-v ve s-b-t köklerinin Kur’an öncesi Arapçada taşıdığı anlamları, Kur’an’daki bağlamsal kullanımlarını ve tasavvuf düşüncesindeki kavramsal dönüşümünü tespit etmektir. Yöntem olarak klasik Arap sözlükleri, Cahiliye şiiri, darb-ı meseller ve erken dönem dil verileri incelenmiş; ardından Kur’an’daki kavram kullanımları siyak-sibak bütünlüğünde analiz edilmiştir. Son aşamada, mahv ve isbât kavramlarının tasavvuf literatüründeki anlam genişlemeleri ele alınmıştır. Tasavvuf, bu kavramların tarihsel süreçte en belirgin semantik dönüşümlerini sergilediği alan olması nedeniyle tercih edilmiştir. Literatürde kavramları tarihsel ve bağlamsal açıdan birlikte ele alan kapsamlı bir çalışmanın bulunmaması, bu araştırmayı gerekli kılmıştır. Bulgular, kavramların Kur’an’da sözlük anlamlarını koruduğunu, ancak vahiy bağlamında yeni anlam katmanları kazandığını ve tasavvuf literatüründe metafizik bir anlam genişlemesine uğradığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur'an , Semantik Analiz , Mahv , İsbât

Kaynakça

• Abbâd, Sâhib b. el-Muḥîṭ fi’l-luġa. thk. Muhammed Hasan Âlü Yâsîn. 10 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
• Abdülbâkī, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1945.
• Ahmed, Halil b. Kitâbü’l-Ayn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1985.
• Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 10 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1990.
• Barlak, Muzaffer. “Levh-i Mahfuz, Levh-i Mahv ve İsbat Kavramları”. Buhrandan Burhana Günümüz Kelam Problemleri, 193-200.
• Begavî, Ferrâ. Meʿâlimü’t-tenzîl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1999.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muṣṭafâ Dīb el-Buġâ. 6 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî, ts.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eṣ-Sıḥâḥ. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 1987.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l- İlmiyye, 1983.
• Çelik, Ömer. Hakk’ın Dâveti Kur’ân-ı Kerîm Meâli ve Tefsîri. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
• Ensârî, Ebû Zeyd. Kitâbü’n-Nevâdir. thk. Muhammed Abdülkādir Ahmed. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1981.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve İḫtilâfü’l-Muṣallîn. ed. Hellmut Ritter. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1963.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehẕîbü’l-luġa. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.
• Ferrâ’, Yahyâ b. Ziyâd. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî vd. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, 1966.
• Fîrûzâbâdî. el-Kāmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Resâle, 2005.
• Gezgin, Ali Galip. Kur’an’a Göre Empatik Anlayış. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2019.
• Gezgin, Ali Galip. Tefsirde Semantik Metod. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
• Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin. Câmiʿu’l-uṣûl. Kahire, 1289.
• Hanbel, Ahmed b. el-Müsned. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
• Hansâ. Dîvânü’l-Hansâ. thk. Ḥamdû Tammâs. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2004.
• Hücvîrî. Keşfü’l-maḥcûb. Tahran, 1338.
• İlhan, Avni. “Bedâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/290-291. İstanbul: TDV, 1992.
• Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Allah ve İnsan. ed. Süleyman Ateş. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tunûsiyye, 1984.
• İbn Düreyd. Cemheretü’l-luġa. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-’Ilim li’l-Melâyîn, 1987.
• İbn Ebû Hâtim. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizar Mustafa el-Baz, 1998.
• İbn Fâris. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1972.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm. 8 Cilt. Riyad: Dâru’t-Tayyibe, 1999.
• İbn Kuteybe. Ġarîbü’l-Ḳurʾân. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1978.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
• İbn Miskeveyh. Tecâribü’l-ümem ve teʿâḳıbü’l-himem. thk. Ebü’l-Kāsım İmâmî. 7 Cilt. Tahran: Dâru Surûş li’ṭ-ṭıbâʿa ve’n-neşr, 2002.
• İbn Sîde. el-Muḫaṣṣaṣ. thk. Ḫalîl İbrâhîm Ceffâl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1996.
• İbn Sîde. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam. thk. Abdülhamid Hendâvî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• İbnü’l-Arabî. el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye. 14 Cilt, 1972.
• İbnü’s-Sikkît. el-Elfâẓ. thk. Faḫrü’d-Dîn Ḳabâve. Beyrut: Mektebetü Lübnân Nâşirûn, 1998.
• İbnü’s-Sikkît. Iṣlâḥu’l-manṭıḳ. Kahire: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 2002.
• İmruülkays b. Hucr. Dîvân. thk. Abdurrahman el-Muṣṭâvî. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 2004.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1992.
• Kâdî Beyzâvî. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: DİB Yayınları, 2015.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Tefsiri. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2012.
• Kâşânî, Abdurrazzâk b. Ahmed. Iṣṭılāḥātü’ṣ-ṣūfiyye. Kahire, 1981.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. et-Teẕkire fî aḥvâli’l-mevtâ ve’l-âḫire. thk. Sâdık b. Muammed b. İbrâhîm. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü Dârü’l-Minhâc li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2004.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1964.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâletü’l-Ḳuşeyriyye. 2 Cilt. Kahire, 1972.
• Lebîd b. Rebîa. Dîvân. thk. Ḥamdû Ṭammâs. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 2004.
• Mahallî, Celâleddin - Süyûtî, Celâleddin. Tefsîrü’l-Celâleyn. Kahire: Dâru’l-Hadîs, ts.
• Mukātil b. Süleymân. et-Tefsîrü’l-kebîr. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türas, 2002.
• Mücâhid b. Cebr. Tefsîru Mücâhid. thk. M. Abdüsselâm Ebü’n-Nîl. Mısır: Dâru’l-Fikr, 1989.
• Müslim, Haccâc b. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1955.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakāʾiku’t-teʾvîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
• Nîsâbûrî, Nizâmüddîn. Ġarâʾibü’l-Ḳurʾân ve reġāʾibü’l-furḳān. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
• Özdemir, Faruk. “Kur’ân’da Beka ve Fena Kavramlarının Artzamanlı (Diachronic) Semantik Analizi”. Uludağ İlahiyat Dergisi 32/2 (Aralık 2023), 251-278. https://doi.org/10.51447/uluid.1327990
• Râzî, Fahreddin. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyaü’t-Türasi’l-Arabî, 2000.
• Sâbûni, Muhammed Ali. Safvetü’t-tefâsîr. 3 Cilt. Kâhire: Dâru’s-Sâbûnî, 1431.
• Sâgānî, Radıyyüddin. et-Tekmile. thk. Abdülalîm et-Tahâvî vd. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb, 1979.
• San‘ânî, Abdürrezzâk. et-Tefsîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Sehâvî, Alemüddin. Sifrü’s-saʿâde ve sefîrü’l-ifâde. thk. Muhammed Ahmed ed-Dâlî. Beyrut: Dâr Sâdır, 2. Basım, 1995.
• Semerkandî, Ebu’l-Leys. Bahrü’l-ʿulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lümaʿ. Kahire, 1960.
• Sühreverdî, Şehâbeddin. Avârifü’l-maʿârif. Beyrut, 1966.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân. 24 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hicr, 2001.
• Tarafe b. el-Abd. Dîvân. thk. Mehdî Muḥammed Nâṣıruddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.
• Tirmizî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
• Uludağ, Süleyman. “Mahv ve İsbât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/395-396. Ankara: TDV, 2003.
• Vankulu. Vankulu Lugatı. 2 Cilt. İstanbul: TYEK Yayınları, 2015.
• Vardar, Berke. Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1980.
• Wensinck, Arent Jan. el-Muʿcemü’l-müfehres. 7 Cilt. Leiden: E.J. Brill, 1936.
• Yahyâ b. Sellâm. Tefsîru Yaḥyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• Yakıt, İsmail. “Doğru Bir Kur’an Tercümesinde Semantik Metodun Önemi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1994), 17-24.
• Yazır, Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 6 Cilt. İstanbul: TYEK Yayınları, 2023.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, 1431.
• Zeccâc. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
• Zemahşerî. el-Keşşâf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1987.
• Zemahşerî. el-Keşşâf. çev. Muhammed Coşkun vd. 6 Cilt. İstanbul: TYEK Yayınları, 2020.
• Zemahşerî. Esâsü’l-belâğa. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Zeyd b. Alî. Tefsîru ġarîbi’l-Ḳurʾâni’l-mecîd. thk. Muhammed Cevâd Hüseyin el-Cellâlî. Beyrut: Dāru’l-Vaʿyi’l-İslāmī, ts.
• Zürrumme. Dîvân. ed. Abdülkuddûs Ebû Sâlih. Cidde: Müessesetü’l-Îmân, 1982.