Günümüzde Belâgatın İkincilleşme Sorunu ve Reşîd Rızâ’nın Tedellî-Islah Vizyonu

This study examines the contemporary marginalization of balâgha by reading selected theology curricula in Türkiye together with Rashîd Ridâ’s critique of rhetorical decline. It first shows that, in many programs, balâgha is represented through limited course hours, low credit load, elective status, or weak curricular continuity, despite its classical role as miftâh al-‘ulûm. It then analyzes Ridâ’s writings in al-Manâr under three themes: tedellî, criticism of the sharh-hashiya tradition, and practical revival grounded in the unity of knowledge and practice. The study does not fully endorse Ridâ’s thesis of historical decline; rather, it treats his discourse as an analytical lens for rethinking current pedagogical limitations. It argues that his model of text-centered and practice-oriented balâgha instruction may help overcome marginalization, provided that course duration, weekly hours, and curricular continuity are strengthened.

Bu çalışma, belâgat ilminin klasik dönemde sahip olduğu miftâhu’l-ulûm konumunu büyük ölçüde kaybettiği ve seçilmiş ilahiyat fakültelerinin müfredatları üzerinden takip edilebildiği üzere ders saati, kredi yükü, zorunluluk statüsü ve süreklilik bakımından çoğu örnekte ikincil bir konuma yerleştiği tespitinden hareket etmektedir. Bu problemi tartışmak üzere, XX. yüzyıl İslâm düşünürlerinden Reşîd Rızâ’nın belâgatın Sekkâkî-Kazvînî-Teftâzânî çizgisinde tedellî ettiği ve meleke kazandırma işlevini yitirdiği yönündeki eleştirileri analitik bir okuma zemini olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede Rızâ’nın el-Menâr’daki yazıları “tedellî”, “şerh-hâşiye geleneği” ve “ilim-amel bütünlüğüne dayalı tatbikî ihyâ” temaları doğrultusunda incelenmektedir. Çalışma, Rızâ’nın tarihsel tedellî ve meleke kaybı tezini bütünüyle benimsememekle birlikte onun meleke kazandırmaya dönük tatbikî belâgat öğretimi önerisinin günümüzdeki ikincilleşme sorununu aşmada dikkate değer bir imkân sunabileceğini ileri sürmektedir. Bununla birlikte bu imkânın işlerlik kazanması, belâgat derslerinin dönem sayısı, haftalık ders saati ve program sürekliliği bakımından güçlendirilmesine ve Rızâ’nın tatbikî pedagojisinden ilham alan metin merkezli öğretim modellerinin uygulanmasına bağlı görünmektedir.