Al-Ṭabarī’s Evaluations of the Methods of Taʾwīl Concerning the Ṣifāt Khabariyya

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 487 - 509 , 31.03.2026

Kamil Baran

https://doi.org/10.32711/tiad.1842946

https://izlik.org/JA49JY82FK

Öz

The debates concerning the mutashābih have largely focused on the ṣifāt khabariyya, which are characterized by a high degree of tashābuh. This study seeks to identify the methods of taʾwīl developed within these debates and to examine their reflections in the intellectual framework of Ibn Jarīr al-Ṭabarī (d. 310/923). Employing a qualitative research method, the study is based primarily on al-Ṭabarī’s tafsīr and kalām works, alongside a wide range of tafsīr and kalām literature from the classical to the modern period. It analyzes tawaqqufī and tafwīḍī, tashbīhī and tajsīmī, nafyī and taʿṭīlī, as well as non-taʿṭīlī and taʾwīlī approaches, before presenting al-Ṭabarī’s explanations. The findings indicate that al-Ṭabarī adopted the method of affirming the attributes (ithbāt al-ṣifāt) in his kalām works, while in his tafsīr he at times adhered to the literal meanings of the expressions and at other times resorted to taʾwīl.

Anahtar Kelimeler

Mutashābih , Taʾwīl , Ṣifāt Khabariyya , Method , al-Ṭabarī.

Taberî’nin Haberî Sıfatların Te’vîl Yöntemlerine Dair Değerlendirmeleri

https://izlik.org/JA49JY82FK

Öz

Müteşâbih ile ilgili tartışmalar daha çok teşabüh yoğunluğu fazla olan haberî sıfatlar hakkında yaşanmıştır. Bu çalışma, haberî sıfatların te’vîli bağlamında yaşanan bu tartışmaların te’vîl yöntemlerini ortaya koymayı ve İbn Cerîr et-Taberî’nin (ö. 310/923) zihin dünyasına yansımalarını analiz etmeyi amaçlamıştır. Nitel araştırma yöntemi benimsenen çalışmada, temel veri kaynağı olarak Taberî’nin tefsiri ile kelâm risâlelerinin yanı sıra, klasik dönemden modern döneme uzanan geniş tefsir ve kelâm literatürü taranmıştır. Çalışmada tevakkûfî ve tefvizî, teşbîhî ve tecsîmî, nefyî ve ta’tilî, ta’tilsiz ve te’vîlî yöntemler incelenmiş ardından Taberî’nin açıklamalarına yer verilmiştir. Taberî’nin kelâm eserlerinde sıfatları ispat yöntemini benimsediği, tefsir eserinde ise bazen lafızları literal anlam üzere bırakarak tefsir ettiği bazen de te’vîl yöntemine başvurduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Müteşâbih , Te’vîl , Haberî Sıfatlar , Yöntem , Taberî.

Kaynakça

• A. S. Trıtton Çev. Mehmet Dağ. İslâm Kelâmı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, ts.
• Akşit, İbrahim - Kiraz, Celal. “Taberî Tefsirinde Müteşâbihü’l-Kur’ân Bağlamında Haberî Sıfatlara Bakış”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) 12/39 (2019), 711-740.
• ‘Avâyeşe, Ahmed. İmâm İbn Cerîr et-Taberî ve Difâ’uhû ‘an ‘Akîdeti’s-Selef. Riyad: Dâru Fâris, 1443.
• Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Farḳ Beyne’l-Fıraḳ. Beyrut: Daru’l-Afakil’l-Cedide, 2. Basım, 1977.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. el-Esmâʾ ve’s-Sıfât. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 1413.
• Bodur, Osman. Müteşâbih Hadislerin Yorumu. İstanbul: Ati Yayınları, 2. Basım, 2023.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahih-i Buhârî. Dımeşk: Dârü İbn Kesir- Dârü’l-Yemame, 5. Basım, 1414.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr-Dâru’l-Yemame, 5. Basım, 1414.
• Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. TDV Yayınları, 2010.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah b. Ömer b. Îsâ. Takvîmü’l-Edille. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1421.
• Demirci, Muhsin. Kur’an’ın Müteşabihleri Üzerine. İstanbul: Birleşik Yayıncılık, 1996.
• Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh. Fıkhü’l-Ekber. İmaretü’l-‘Arabiyye: Mektebetü’l-Furkân, 1419.
• Ebû’l-Hasan et-Taberî, Ali b. Muhammed b. Mehdi. Te’vîlü’l-Ayâti’l-Müşkileti’l-Muvaddıha. Kahire: Dâru’l-Afakî’l-Arabiyye, 1436.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. Mektebetü’l-Asriyye, 1426.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Risâle ilâ Ehli’s-Seğr bi-Bâbi’l-Ebvâb. Medine: İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî, 1413.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne ’an Usûli’d-Diyâne. Kahire: Dar’ul-Ensar, 1397.
• Eraslan, Yunus. “Kelâm Düşüncesinde Antropomorfik Tanrı Tasavvurları”. Kader 20/1 (2022), 134-159. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1099429
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İlcâmü’l-Avâm An İlmi’l-Kelâm. Cidde: Darül Minhac, 1439.
• Gölcük, Şerafettin. “Cehmiyye”. 7/234-236. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1993.
• Gölcük Şerafettin, Süleyman Toprak. Kelam Tarih-Ekoller-Problemler. Konya: Tekin Kitabevi, 6. Basım, 2010.
• Güllüce, Veysel. “Kur’ân-ı Kerîm’de Allah’a Müşâkele Yoluyla İsnad Edilen ifadelerin Değerlendirilmesi”. AÜİF Dergisi 25 (2006), 41-62.
• Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Bağdâdî er-Rûmî. Muʿcemü’l-Üdebâʾ. Beyrut: Dâru’l Garbi’l-İslamî, 1414.
• Hamevî, Yâkūt er-Rûmî. Muʿcemü’l-üdebâʾ. Beyrut: Dar’ul Garbi’l-İslami, 1414.
• Harbî, Hüseyin b. Ali el-. Menhecü’l-İmâm İbn Cerîr et-Taberî fi’t-Tercîh. Amman: Dâru’l-Canadriye, 2008.
• Hiçdönmez, Abdullah. Ehl-i Sünnete Göre Müteşâbih Sıfatlar. İstanbul: Hanifiyye Kitabevi, 2014.
• Horst, Heribert. “Taberî’nin Kur’ân Tefsirindeki Rivâyetler”. çev. Sabri Çap. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 309-328.
• İbn Bezîze, Ebû Fâris Abdülazîz b. İbrâhîm b. Ahmed et-Teymî et-Tûnisî. Îzâhu’s-Sebîl ilâ Menâhici’t-Teʾvîl. Beyrut: Dâru Rikâz, 1442.
• İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Sa‘dillâh. İzahu’d-Delil fi Kat’i Huceci Ehli’t -Tatil. Mısır: Dâru’s-Selâm, 1410.
• İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-ʿAzîm. Suûdî Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 2. Basım, 1419.
• İbn Ebî Ya’lâ, Ebû’l-Hüseyn Muhammed. Tabakātü’l-Hanâbile. Kahire: Matbaatu’s-Sünnet’il-Muhammediyye, 1371.
• İbn Ebû’l-İz, Ebü’l-Hasen Sadrüddîn Alî b. Alâiddîn Alî b. Muhammed ed-Dımaşkī. Şerhu’l-Akideti’t-Tahâviyye. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1408.
• İbn Haldûn, Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. Dımeşk: Mebetü’l-Hidâye, 1. Basım, 1425.
• İbn Hallikân, Ebû’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-Aʿyân ve Enbâʾü Ebnâ’i’z-Zamân. Beyrut: Dâru Sâdr, 1971.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim ed-Dîneverî. el-İhtilâf fi’l-Lafz. Dâru’r-Raye, 1412.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim ed-Dîneverî. Teʾvîlü Muhtelifi’l-Hadîs. el-Mektebetü’l-İslamî, 2. Basım, 1419.
• İbn Teymiyye, Ebû’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Abdisselâm el-Harrânî. Mecmûu Fetâvâ. Medine: Mecmûu’l-Mülk Fehdu li Tebâ’ati’l-Mushfi’ş-Şerif, 1425.
• İbn Teymiyye, Ebû’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Abdisselâm el-Harrânî. Mecmûʿatü’r-Resâʾil ve’l-Mesâʾil. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1412.
• İbnû’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec. Defʿu Şübheti’t-Teşbîh. el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, ts.
• İmam Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Müessesetü’r-Risale, 1421.
• Îsâ, Muhammed Hayr Muhammed Sâlim. Ayätü’s-Sıfât ‘inde’s-Selef beyne’t-Te’vîl ve’t-Tefvîz min Hilâli Tefsîri’l İmâm et-Taberî. Ürdün: Dâru’l-Beyârek, 1999.
• İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlmi Kelâm. İstanbul: Matbaatü’l-Amire, 1340.
• Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd ed-Dımeşkī. Mehâsinu’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1418.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Teʾvîlâtü Ehli’s-Sünne. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1426.
• Mukâtil b. Süleymân, Ebû’l-Hasen b. Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsîru Mukātil b. Süleymân. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turas, 1423.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahih-i Müslim. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 1374.
• Ramadân, Tâhâ Muhammed Necâ. Usûlu’d-sîn ‘inde’l-İmâm et-Taberî. Riyad: Dâru’l-Kiyân, 1426.
• Râzi, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Hasan b. Hüseyn Fahreddin. Esâsu’t Takdîs. Kahire: Mektebetü’l-Külliyati’l-Ezherîyye, 1406.
• Sarsûr, Husâm b. Hasan. Ayâtu’s-Sıfat ve Menhecu İbn Cerîr et-Taberî fî Tefsîri Me’ânîhâ Mukâranen bi Ârâi Ğayrihî Mine’l-‘Ulemâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1424.
• Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr Celâlüddîn. el-İtkân fî ’Ulûmi’l-Kur’ân. Hey’etü’l-Mısriyye el-’Âmmetü lil-Kitâb, 1394.
• Şaşa, Mehmet. Kelâm’da Müteşâbihler: Haberî Sıfatlar Ekseninde Mukâyeseli Bir İnceleme. Ankara: Son Çağ Yayınları, 2022.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-Nihal. Müessesetü’l-Halebî, ts.
• Şeker, Necmeddin - Darendeli, Asiye. “Klasik Dönem Selefiliğinde Müteşâbih Rivâyetlere Yaklaşım”. Antakiyat 7/1 (2024), 62-80.
• Şimşek, Mehmet Sait. Kur’ân’da İki Mesele. Konya: Selâm Yayınevi, 1987.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. et-Tebsîr fî Me’alimi’d-Dîn. Dâru’l-’Asime, 1416.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Sarîhu’s-Sunne. Kuveyt: Darü’l-Hulefa li’l-Kitabi’l-İslamî, 1405.
• Taberî, İbn Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1435.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’ṭ-Ṭaberî. Mısır: Dâru’l-Meârif, 2. Basım, 1387.
• Topaloğlu, Bekir. Allah’ın Varlığı. Ankara: DİB Yayınları, 11. Basım, 2012.
• Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmine Giriş. Ankara: Damla Yayınevi, 2014.
• Yaşar, Naif. İlk Üç Asır Kelâm Tartışmaları ve Taberî. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Ehl-i Sünnet”. 10/525-530. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1994.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Müşebbihe”. 32/156-158. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 2006.
• Yılmaz, Sabri. Kelâm’da Te’vîl Sorunu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2019.
• Zehebî, İmam Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. Siyeru A‘Lâmi’n-Nübelâ. Müessesetü’r-Risale, 1403.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf. Kahire: Dâru’r-Reyyân Li’t-Turâs, 3. Basım, 1407.