Resolving Lineage Disputes in Islamic Narrations

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 510 - 532 , 31.03.2026

Murat Mirzaoğlu

https://doi.org/10.32711/tiad.1844100

https://izlik.org/JA89BS33YB

Öz

This study examines evidentiary frameworks for resolving lineage disputes within prophetic traditions (riwāyāt) using the methodology of hadith studies. Three adjudicative mechanisms are critically analysed: firāsh (marital bed presumption), qur’a (lot-casting), and qiyāfa (physiognomic analysis), with an assessment of their evidentiary weight, jurisdictional boundaries, and interrelationships. Through a systematic study of early hadith corpora from the first three Islamic centuries, traditions are rigorously evaluated based on isnād authentication, matn criticism, and socio-historical contextualisation. Comparative textual analysis reveals that qur’a does not constitute independent evidence for establishing lineage, while qiyāfa traditions, transmitted through authentic chains, were employed as corroborative evidence in judicial practice. Firāsh, with widespread transmission among the Companions and sustained historical application, emerges as the strongest presumption. The findings establish a tiered evidentiary hierarchy: firāsh as the foundational legal doctrine, qiyāfa as conditional supplementary evidence, and qur’a holding no binding legal authority in lineage adjudication.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Narrations , Lineage , Drawing Lots (Qur’ah) , Physiognomy (Qıyâfah) , Presumption of Paternity (Firâsh).

Rivayetlerde Nesep Davalarının Çözüme Kavuşturulması

https://izlik.org/JA89BS33YB

Öz

Bu çalışma, rivayetlerde nesep davalarının hangi ölçütlerle çözüme kavuşturulduğunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle firâş, kur‘a ve kıyâfe yöntemlerinin rivayetler çerçevesinde delil değeri, uygulanabilirlik sınırları ve birbirleriyle olan ilişkisi hadis ilmi perspektifinden incelenmektedir. Nitel yöntemin benimsendiği araştırmada ilk üç asra ait temel hadis kaynaklarında yer alan rivayetler tahrîc edilerek isnad, metin ve tarihsel bağlam açısından değerlendirmeye tâbi tutulmuş, rivayet verileri esas alınarak mukayeseli bir biçimde görüşler analiz edilmiştir. İnceleme neticesinde kur‘a yöntemiyle nesebin sübût bulmasının bağımsız bir delil teşkil etmediği, buna karşılık kıyâfeye dair rivayetlerin sahih tariklerle nakledildiği ve tarihsel uygulamalarda nesep davalarında yardımcı bir ispat vasıtası olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Firâş ilkesinin ise çok sayıda sahâbî tarafından rivayet edilmesi ve uygulama sürekliliği sebebiyle nesep tayininde en güçlü karîne olduğu ortaya konulmuştur. Rivayetler bütüncül olarak değerlendirildiğinde, nesep davalarının çözümünde asli delilin firâş olduğu; kıyâfenin ise belirli şartlarda destekleyici bir ispat aracı olarak kabul edildiği, kur‘anın ise bağlayıcı bir delil niteliği taşımadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Rivayet , Nesep , Kur‘a , Kıyâfe , Firâş.

Kaynakça

• Abdullah b. Mübârek. Müsnedü’l-İmâm Abdullah b. el-Mübârek. thk. Subhî Bedrî es-Sâmirâî. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 14071987.
• Abdürrezzâk, Ebûbekr. el-Muṣannef. Kahire: Dâru’t-Ta’sîl, 2013.
• Abdürrezzâk Ebûbekr es-San’ânî, el-Emâlî fî âsâri’s-sahâbe. thk. Mecdî Seyyîd İbrâhim. Kahire: Mektebetü’l-Kurân, t.y.
• Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût, Adil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Altuntaş, Mehmet. “Câhiliye Dönemi Evlilikleri ve Muallaka Şiirlerinde Anlatılan Hayatın Kur’an Açısından Değerlendirilmesi”. Turkish Studies 11/5 (2016), 45-68.
• Apaydın, H. Yunus. “Kur‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/382-383. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Aras, Ömer. İslam’ın Geliş Ortamı ve Sonrasında Nesep Kültürü. İstanbul: Kuramer, 2025.
• Atar, Fahrettin. “Azil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/327-328. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. M. Abdülkadir Atâ. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd. Tuhfetü’l-ebrâr şerhu Mesâbîhi’s-sünne. thk. Nûreddin Tâlib. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 2012.
• Bezzâr, Ebûbekir Ahmed el-. el-Müsned. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuki İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1968.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Cemmâîlî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Abdülganî el-Makdisî. el-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim Âl-i Nu’mân. Kuveyt: Şeriketü Ğerrâs li’d-Diâye ve’l-İ’lâm, 2016.
• Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Dâru's-Sâkî: 2001.
• Çam, Nail. İslam Hukukunda Cenin Ahkamı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
• Çalgan, Mehmet Ali. Hadiste Tercüme Hataları. Ankara: Fecr Yayınları. 2025.
• Dârimî, Ebû Abdullah Muhammed ed-. Müsned. thk. Hüseyin Selim Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dârü’l-Muğni, 1. Basım, 1412.
• Ebû Dâvûd. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd. Beyrut: Dâru Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Ebû Hanîfe. Müsnedü’l-İmâmi’l-A‘zam min rivâyeti Mûsâ b. Zekeriyyâ el-Haskefî. Karâçî/Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 1. Basım, 2010.
• Ebû İshâk, İbrâhim b. Sa’d. Nüshatü İbrâhim b. Sa’d. thk. Hallâf Mahmûd Abdü’s-Semî’. Beyrut: Dâru Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Emîr es-San‘ânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed. Sübülü’s-selâm fî şerhi Bulûġi’l-merâm. 9 Cilt. Dammam: Dâru İbnü’l-Cevzî, 3. Basım, 1433.
• Erturhan, Sabri. “Fıkhî Açıdan Biyolojik Annelik ve Babalı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 15 (2010), 175-196.
• Erul, Bünyamin. “Ümmü Eymen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/317. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Erul, Bünyamin. “Zeyd b. Hârise”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/319-320. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Erul, Bünyamin. “Temel Hadis Kaynaklarının Çevirileri Üzerine Bir Kritik". Sünnetin Bireysel ve Toplumsal Değişimdeki Rolü Sempozyumu, ed. Ahmet Önkal vd. Konya: İlahiyat Derneği Yayınları, 2007.
• Günaltay, Şemsettin. “İslâm’dan Önce Araplar Arasında Kadının Durumu, Aile ve Türlü Nikâh Şekilleri”. Belleten 15/60 (1951), 691-708.
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed el-Bustî. Meâlimü’s-Sünen. 4 Cilt. Haleb: el-Matbaatü’l-İlmiyye, 1932.
• Humeydî, Ebûbekr Abdullah b. Zübeyr el-. el-Müsned. thk. Hasan Selîm Esed ed-Dârânî. 2 Cilt. Dımeşk: Dârü’s-Sekâ, 1996.
• İbn Attâr, Alâüddîn Ali b. Dâvûd. el-’Udde fî şerhi’l-Umde fî ehâdîsi’l-ahkâm. Beyrut: Dâru Beşâiri’l-İslâmiyye, 2006.
• İbn Ebû Âsım, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. ed-Dahhâk b. Mahled eş-Şeybânî. el-Âhâd ve’l-mesânî. thk. Bâsim Faysal Ahmed. 6 Cilt. Riyad: Dârü’r-Râye, 1411.
• İbn Ebû Şeybe. Musannef. thk. Sa’d b. Nâsır b. Abdilazîz Ebû Habîb eş-Şeşrî. 21 Cilt. Riyâd: Dâru Künûzi İşbîliyâ, 2015.
• İbn Ebû Şeybe. Müsnedü İbn Ebî Şeybe. thk. Âdil b. Yûsuf - Ahmed b. Ferîd. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1997.
• İbn Esîr, Mecdüddîn Ebü’s-Seâdât. eş-Şâfî fî şerḥı müsnedi’ş-Şafiî. thk. Ahmed b. Süleyman. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1426.
• İbn Hacer el-Askalâni. Tehzîbü’t-tehzîb. 15 Cilt. Dubai: Cemiyyetü Dâri’l-Birr, 2., 2021.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b.Said. el-Muhallâ bi’l-âsâr. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikât. Haydarabâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Usmâniyye, 1973.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. et-Turuku’l-hükmiyye. thk. Nâyif b. Ahmed el-Hamd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Zâdü’l-me‘âd fi hedyi hayri’l-‘ibâd. thk. Ali b. Muhammed el-İmrân - Muhammed Uzeyr Şems. 7 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 3. Basım, 2019.
• İbn Mâce. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûd - Âdil Murşid. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
• İbn Râhûye, Ebû Ya‘kūb İshâk b. İbrâhîm. Müsnedü İshâk b. Râhûye. thk. Abdulğafûr b. Abdulhak el-Belûşî. Medine: Mektebetü’l-Îmân, 1991.
• İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. Kahire: Dâru’l-Hadis, 2004.
• İltaş, Yiğit. “Taşıyıcı Annelik ve Soybağı Meselesi”. Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16/201-202 (2021), 1013-1054.
• İpek, Nurcan. “Roma Hukukunda Hısımlık”. MÜHFHAD 21/1 (İstanbul 2015), 167-204.
• Kādî İyâz, Ebü’l-Fadl. İkmâlü’l-Mu‘lim bi fevâ’id-i Müslim. thk. Yahya İsmail. 8 Cilt. Mısır: Dârü’l-vefâ, 1419.
• Karacabey, Salih. “Ziyâdetü’s-sika”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/486-487. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el-. Bedâi'ü’s-sanâi' fî tertîbi’ş-şerâi'. thk. Ali Muhammed Muavvid - Âdil Ahmed Abdü’l-Mevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. Naẓmü’l-mütenâs̱ir mine’l-ḥadîs̱i’l-mütevâtir. thk. Şeref Hicâzî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’s-Selefiyye, t.y.
• Kılıç, Ünal. “Ensabın Cahiliye Arapları ve Hz. Peygamber Nazarındaki Yeri ve Önemi”. Siyer Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 45-63.
• Kurtoğlu, Yasemin. “İslam ve Klasik Dönem Osmanlı Hukukunda Nesep İkrarı”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 71/3 (2022), 1337-1366.
• Kuzudişli, Bekir. Hadis Rivayetinde Bağlam. İstanbul: Klasik, 2020.
• Makdîsî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn el-. Şerḥu sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Hâlid er-Rabât. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-felâh, 2016.
• Mâlik b. Enes. el-Muvaṭṭâ. thk. Muhammed Mustafâ el-A’zamî. Abu Dabi: Müessetü Zâyed b. Sultan, 2004.
• Mâlik b. Enes. Muvatta’ Rivâyetü Ebî Mus’ab ez-Zührî. thk. Beşşâr Avvâd Marûf - Mahmûd Muhammed Halîl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1991.
• Ma‘mer b. Râşid. el-Câmi‘. thk. Habîbürrahmân el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Meclisü’l-İlmî, 2. Basım, 1403.
• Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
• Moğultay b. Kılıç. İkmâlü Tehzîbi’l-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. thk. Muhammed Osmân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2011.
• Müccâa b. Zübeyr. Min Hadîs-i Ebî Ubeyde Müccâa b. Zübeyr el-Atekî. thk. Âmir Hasan Sabrî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 2003.
• Müslim, Ebü'l-Hüseyin el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1955.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. thk. Ahmed Şemsuddin. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâletü’l-Alemiyye, 1. Basım, 2018.
• Saîd b. Mansûr. Sünen. thk. Sa’d b. Abdullah b. Abdulaziz Âl Humeyd. Riyad: Dâru’s-Sumay’î, 1997.
• Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-. el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Kur’ani’l-Azîm. thk. Salâh Bâusmân vd. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 2015.
• Sarıçam, İbrahim. “Müdlic (Benî Müdlic)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/472. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Süfyân b. Uyeyne. Cüz’ün fîhi hadîsü Süfyân b. Uyeyne. thk. Mesud b. Abdülhamid es-Sa‘dinî. Tantâ: Dâru’s-Sahâbe, 1992.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. es-Sünenü’l-Me’sûre. thk. Abdu’l-Mu’tî Emîn Kal’acî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1406.
• Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs eş-. el-Müsned. Kuveyt: Şeriketü’l-Ğirâs, 2004.
• Şimşek, Ayşe. “İslâm hukuku açısından taşıyıcı annelikte meşruiyet tartışmaları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 24 (2014), 241-266.
• Tahâvî, Ebû Câfer Ahmed b. Muhammed. Şerḥu me‘âni’l-âs̲âr. thk. Muhammed Zührî Neccâr. 5 Cilt. Medine: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1414.
• Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-saâde ve misbâhüs’siyâde fî mevdûâti’l-ilim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
• Tayâlisî, Ebû Dâvûd. el-Müsned. thk. Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1. Basım, 1999.
• Tayşi, Mehmet Serhan. “Kıyâfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/507 Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Tirmizî, Ebû Îsâ. İlelü’t-Tirmizî. thk. Subhî Sâmirî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1989.
• Tirmizî, Ebû Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Mısır: Mektebetü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
• Tirmizî, Ebû Îsâ et-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1996.
• Tunakan, Seniha. “Antropoloji ve babalık tayini”. Antropoloji 01 (1963), 1-4. https://doi.org/10.1501/antro_0000000036
• Turgut, Cemile. Yapay Döllenme Taşıyıcı Annelik ve Soybağına İlişkin Hukuki Sorunlar. İstanbul: Onikilevha, 2016.
• Ungan Çalışkan, Hazal. “Bırakınız Taşısınlar: Taşıyıcı Anneliğe Güncel Bakış”. MÜHFHAD 22/1 (2017), 489-510.
• Yazır, Elmalı’lı M. Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, T.y.
• Yılmaz, İbrahim. “İslâm (Aile) Hukukunda DNA Parmak İzi Testi ile Nesebin Sübûtu”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 22 (2013), 63-112.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. 40 Cilt. Kuveyt, Matbaatü Hukûmeti’l-Kuveyt., 1965.
• Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn ez-. el-Mühezzeb fi’htisâri’s-Süneni’l-kebîr. Riyad: Dâru’l-Vatan, 2001.
• Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhü’l-İslâmî ve Edilletühü. Dımaşk: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 2007.