İbâzî el-Kindî en-Nizvânî’nin el-Esmâ ve’l-Ahkâm Anlayışı

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 619 - 639 , 31.03.2026

Metin Yıldız

https://doi.org/10.32711/tiad.1857118

https://izlik.org/JA75KC62SK

Öz

İbâziyye fırkası diğer Haricî fırkalardan farklı olarak nasları ve olayları ılımlı bir şekilde yorumlayıp günümüze kadar gelebilmiş tek Haricî fırkadır. İbâziyye fırkası ismini kurucusu olarak kabul edilen Abdullah b. İbâz’dan (ö. 86?/705?)  almıştır. İbâziyye’nin eserleri günümüze kadar ulaşmış erken dönem âlimlerden birisi de Ebû Bekir Ahmed b. Abdullah b. Mûsâ el-Kindî en-Nizvânî’dir (ö. 557/1162). Çalışmamızda en-Nizvânî’nin teopolitik bir yönü de olan el-esmâ ve’l-ahkâm anlayışı ele alınacaktır. en-Nizvânî, el-esmâ ve’l-ahkâm kavramıyla şirk, küfür ve imân isimlerini alan kişinin hem dünya hem de ahiretteki durumunun ne olacağına değinmektedir. Bu çalışmadaki amacımız en-Nizvânî’nin kelâm ilminin celîl yönüyle ilişkili olan el-esmâ ve’l-ahkâm meselesiyle ilgili özgünlüğünü ve yetkinliğini ortaya koymaktır. Bu çalışmada deskriptif ve analitik yöntem kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , el-Kindî en-Nizvânî , el-Esmâ ve’l-ahkâm , İbâziyye , Celilü’l-kelam

İbāzī al-Kindī al-Nizwānī’s Understanding of al-Asmā’ wa al-Ahkām

https://izlik.org/JA75KC62SK

Öz

The Ibādiyya sect, unlike other Kharijite sects, interprets texts and events with moderation and is the only Kharijite sect that has survived to the present day. The Ibāziyya sect takes its name from its founder, Abdullah ibn Ibāz. One of the early scholars whose works have survived to the present day is al-Kindī al-Nizwānī (d. 557/1162). With the concept of al-asmā’ wa'l-ahkām, the situation of someone who assumes the names of polytheism, shirk, and faith, both in this world and the afterlife is addressed. This study will examine al-Nizwanī's understanding of al-asmā’ wa'l-ahkām, which also has a theopolitical dimension. This study utilizes descriptive and analytical methods.

Anahtar Kelimeler

Kalām , al-Kindī al-Nizwānī , al-Asmā’ wa al-Aḥkām , Ibāḍiyya , Jalil al-kalām

Kaynakça

• Ağırkaya, Güven. “Hâricî ve İbâzî Literatüre Dair Bir Kavram Tespit Denemesi”. Eskiyeni: Sosyal Bilimler Dergisi 47 (25 Eylül 2022), 663-692.
• Aristoteles. Fizik. çev. Saffet Babür. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2. Basım, 2001.
• Aristoteles. Metafizik. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 2. Basım, 1996.
• Aslandoğdu, Elif. “Hz. Ali ve Nehrevan Savaşı”. Hazreti Ali. ed. Ali Aksu. 169-182. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2020.
• A‘veşt, Bekir b. Said el-. Dırâsâtu’l-İslâmiyye fi’l-usûli’l-İbâziyye. b.y, 4. Basım, ts.
• Bâcû, Mustafa Sâlih. “Mukaddime”. el-Musannef. Uman: Vezâretu’l-Evkâf ve Şuûnu’d-Dîniyye, 2016.
• Bâkıllânî, Kādî Ebûbekir et-Tayyib el-Basrî el-. Kitâbu’t-Temhîdi’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. Beyrût, 1987.
• Bardak, Ahmet. “İbâdî Âlimlerinden İbn Humeyd es-Sâlimî’nin Kelamî Görüşleri”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/24 (2019), 763-788.
• Corbin, Henri. “Şiîlikte Velâyet Kavramı”. çev. Sabri Hizmetli. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (1983), 717-726.
• Eren, Muhammet Emin. Hadis Tarih ve Yorum 73 Fırka Hadisi Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi (KURAMER), 2017.
• Ettafeyyiş, Muhammed b. Yusuf. Şerhu akîdeti’t-tevhîd. thk. Mustafa İbnü’n-Nâsır Vinten. Gardâye/Cezayir: Neşru Cemʿiyyeti’t-Turâs, 2001.
• Gazâlî, Ebû Hâmid. Filozofların Tutarsızlığı: Tehâfütü’l-Felâsife. çev. Bekir Sadak. İstanbul: Ahsen Yayınları, 1. Basım, 2002.
• Hayyât, Ebu’l Huseyn el-. Kitabü’l-İntisar. çev. Metin Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Hizmetli, Sabri. “İbâdilikte Velâyet ve Berâet İnancı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (1986), 180-204.
• İbn Mâce, el-Hâfız Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen İbn Mâce. thk. Muhammed Fuad Abdulbâki. 2 Cilt. Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1918.
• İbn Sînâ, eş-Şeyhu’r-Reîs el-Hüseyin Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifâ: Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
• İbn Sînâ, eş-Şeyhu’r-Reîs el-Hüseyin Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifâ: Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
• Kalhâtî, Ebû Abdillah Muhammed b. Said el-. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Seyyide İsmail Kâşif. Saltanatu Uman Vizaretu’-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfî, 1980.
• Karadeniz, Osman. “Kelâmcılara Göre Kur’ân’ı Kerîm’in İ’câzı Meselesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1986), 135-146.
• Kâşif, Seyyide İsmail. “Mukaddime”. Kitâbu’l-İhtidâ’ ve’l-müntehab min siyeri’r-Resûl aleyhi’s-salatu ve’s-selâm eimeti ve ulemâi Uman. Kahire: Saltanatu Uman Vizaretu’-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfî, 1975.
• Kâşif, Seyyide İsmail. “Mukaddime”. el-Cevheru’l-muktasar. Kahire: Uman Milli Miras ve Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983.
• Keskin, Mehmet. İmam Eş‘ari ve Eş‘arilik. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
• Kılavuz, Ahmet Saim. “Ezel”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 12/49-50. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Kindî, Muhammed b. İbrahim el-. Beyânu’ş-şer‘. Saltanatu Uman Vizaretu’t-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfî, 1984.
• Komisyon. Muʿcemü’l-mustalahâti’l-İbâziyye. 2 Cilt. Maskat: Vizâratü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’d-Diniyye, 2011.
• Komisyon. Muʿcemü’l-mustalahâti’l-İbâziyye. 2 Cilt. Maskat: Vizâratü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’d-Diniyye, 2011.
• Ma’mer, Ali Yahya. el-İbâziyye fî mevkibi’t-tarîh. Sîb-Umân: Mektebetu’d-Dâmirî li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 2008.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 10. Basım, 2017.
• Necrânî, Takiyuddîn en-. el-Kâmil fil-istiksâ fî mâ beleğanâ min kelâmi’l-kudemâ. thk. Seyyid Muhammed eş-Şâhid. Kahire, 1999.
• Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. el-Cevheru’l-muktasar. thk. Seyyide İsmail Kâşif. Kahire: Uman Milli Miras ve Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983.
• Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. el-Musannef. thk. Mustafa Sâlih Bâcû. 24 Cilt. Uman: Vezâretu’l-Evkâf ve Şuûnu’d-Dîniyye, 2016.
• Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. Kitâbu’l-İhtidâ’ ve’l-müntehab min siyeri’r-Resûl aleyhi’s-salatu ve’s-selâm eimeti ve ulemâi Uman. thk. Seyyide İsmail Kâşif. Kahire: Saltanatu Uman Vizaretu’-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfî, 1975.
• Nyberg, Henrik Samuel. “Mukaddime”. çev. Metin Yıldız. Kitâbü’l-İntisâr Mutezile Savunusu. 9-56. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
• Özdemir, Metin. “İslam Kelamcılarının İman Anlayışlarının Dışlayıcılık Açısından Değerlendirilmesi”. İslâmî Araştırmalar (Dergi) 19/4 (2006), 599-613.
• Râzî, el-İmâm Fahreddin Muhammed b. Ömer er-. İ’tikâdâtu Fıraki’l-Müslimîn ve’l-müşrikîn. thk. Muhammed Mu’tasımbillah el-Bağdâdî. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1. Basım, 1986.
• Riyamî, Ali b. Said er-. Kaziyetu azl el-İmâm Salt b. Mâlik el-Harûsî. Maskat: Beytü’l-Gaşşâm li’n-Neşr ve’t-Terceme, 2015.
• Sâlimî, İmam Ebû Muhammed Abdullah b. Humeyd es-. Meşâriku envâri’l-ukûl. thk. Abdurrahman Umeyra. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1989.
• Sinanoğlu, Mustafa. “İman”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 22/212-214. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Şirk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/193-198. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Soyal, Fikret. “Esmâ-Ahkâm (Va’îd) Meselesi ve Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile Hâkim el-Cüşemî’nin Görüşlerinin Mukayesesi”. Diyanet İlmi Dergi 55/3 (2019), 685-713.
• Şehristânî, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdulkerîm. Kitâbu’l-Musâraa. Filozoflarla Mücadele. çev. Aygün Akyol - Aytekin Özel. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2010.
• Şemmahî, eş-Şeyh Âmir. “Metnü’d-diyanât”. çev. Ammar Cellâsî. Medhal ilâ dırâseti’l-İbâziyye ve akîdetihâ. thk. Muhammed Ûmâdî. 2/295-296. Uman: Müessesetu Tavâlt es-Sekâfiyye, 2003.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed et-. el-Mu‘cemu’l-evsat. thk. Tarık b. İvaz Muhammed Ebû Mu‘az - Ebu’l-Muhsin b. İbrahim el-Hüseynî Ebu’l-Fadl. 9 Cilt. Kahire: Dâru’l-Haremeyn, 1995.
• Tehanevi, Muhammed b. A’la b. Ali el-Faruki el-Hanefi. Mevsuatu Keşşafu ıstılahati’l-fünun ve’l-ulum. çev. Refik el-Acem- Corc Zeynati. thk. Abdullah Halidi- Ali Dahruc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetu Lübnan [Librairie du Liban], 1996.
• Topaloğlu, Bekir. “Hudûs”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 18/304-309. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Tümer, Günay. “Din”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 9/312-320. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Uysal, Ekrem. “Bâkıllânî’nin Nübüvveti Ispat Noktasında Berâhime’nin Eleştirilerine Verdiği Cevaplar”. Anemon: Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9 (2021), 63-70.
• Uysal, Ekrem. “Ehl-İ Sünnet Ve Mu’tezile’ye Göre Kesb Nazariyesi”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Hakemli Dergisi 2/1 (2018), 39-51.
• Uysal, Ekrem. “Kelâmda İlliyet İlkesi Bağlamında Atom Teorisi”. Batman Akademi Dergisi 4/1 (2020), 41-52.
• Uysal, Ekrem. Kelâmî Açıdan İmâmiyye’nin Gaybet ve Rec’at İnancı. İstanbul: Sonçağ Yayınları, 2021.
• Vercelânî, Ebû Ya’kub Yusuf İbrahim el-. ed-Delîl ve’l-burhân. thk. Salim b. Hamed el-Haris. Maskat: Vizâretu’t-Turâsi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 2006.
• Yıldız, Metin. “Nübüvvet İnancı Bağlamında İslâm’ın Ötekine Bakışı”. İslâmî Araştırmalar 31/3 (2020), 567-589.
• Yoldaş, Mehmet Hanifi - Kubat, Mehmet. “el-Esmâ ve’l-Ahkâm Görüşleri Bağlamında İbâdiyye-Mu’tezile Etkileşimi”. e-Makâlât: Mezhep Araştırmaları 15/1 (2022), 219-258.