Sūfī Classifications of Tawḥīd from Junayd Baghdādī to al-Ghazālī: Formation of the Theoretical Framework and Systematic Development

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 554 - 574 , 31.03.2026

Ali Karakoyunluoğlu

https://doi.org/10.32711/tiad.1858590

https://izlik.org/JA65HR27JC

Öz

This article examines the approaches of several Sūfī thinkers –from Junayd al-Baghdādī to al-Ghazālī– toward different aspects of tawḥīd through a comparative method, focusing on the continuity and the axis of transformation of ideas within this intellectual trajectory. While the theologians (mutakallimūn) explained this truth with reference to revelation (nass) and reason, the sufis re-evaluated this truth through an approach based on their spiritual states and stations. Junayd al-Baghdādī made the first systematic classification by separating the tawḥīd of the common believers (awām) and the elect (khawāṣṣ). With this approach, which combined theoretical principle with spiritual experience, he left a lasting impact on the sufi tradition. Al-Sarrāj, al-Qushayrī, and al-Harawī largely preserved Junayd’s classification. When it comes to al-Ghazālī, the degrees of tawḥīd are presented in a wider and deeper way. In Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn, al-Ghazālī grounded trust in God (tawakkul) in tawḥīd and explained a fourfold classification with the metaphor of the walnut. By extending this classification to six degrees in Faḍāil al-anām, he reshaped it into a new form. In conclusion, this study aims to reveal how Sufi thinkers transformed the kalām-based understanding of tawḥīd and to illuminate the new dimension this transformation introduced to the relationship between knowledge and experience in Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

Sūfism , Kalām , Junayd al-Baghdādī , Ghazālī , Degrees of Tawḥīd

Cüneyd-i Bağdâdî’den Gazzâlî’ye Sûfî Tevhid Tasnifleri: Nazarî Çerçevenin Teşekkülü ve Sistematik Gelişimi

https://izlik.org/JA65HR27JC

Öz

Bu makale, Cüneyd-i Bağdâdî’den başlayarak Gazzâlî’ye değin uzanan süreçte bazı sûfîlerin tevhidin çeşitli yönlerine ilişkin yaklaşımlarını karşılaştırmalı bir yöntemle fikrî süreklilik çerçevesinde ele almaktadır. Kelamcıların nas ve akla dayalı yaklaşımlarına karşılık sûfîler, bu hakikati manevî hâl ve makamlarına dayalı bir yaklaşımla ele almışlardır. Cüneyd-i Bağdâdî, avâm ve havâssın tevhidini birbirinden ayırarak ilk sistemli tasnifi yapmış; nazarî ilke ile manevî tecrübeyi birleştiren yaklaşımıyla tasavvuf geleneğinde kalıcı bir etki bırakmıştır. Onu takip eden Serrâc, Kuşeyrî ve Herevî gibi sûfî müellifler Cüneyd'in tasnifini büyük ölçüde korumuşlardır. Gazzâlî ise tevhid derecelerini seleflerinden çok daha geniş ve derinlikli biçimde ele almıştır. İḥyâü ulûmi’d-dîn’de tevekkülü tevhidle temellendiren Gazzâlî, ceviz metaforuyla dörtlü bir tevhid tasnif ortaya koymuş; bu tasnifi Feżâilü’l-enâm’da altı dereceye çıkararak ona yepyeni bir görünüm kazandırmıştır. Sonuç itibariyle bu çalışma, sûfîlerin kelamî tevhid anlayışını nasıl dönüştürdüklerini ve bu dönüşümün İslâm düşüncesinde bilgi ile tecrübe arasındaki ilişkiye kazandırdığı yeni boyutu görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kelam , Cüneyd-i Bağdâdî , Gazzâlî , Tevhid Mertebeleri

Kaynakça

• Afîfî, Ebu’l-Alâ. Tasavvuf: İslâm’da Manevî Hayat (et-Taṣavvuf: Sevretün Rûḥiyye fi’l-İslâm). çev. Ekrem Demirli - Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 3. Basım, 2004.
• Akdağ, Eyyup. “Cüneyd-i Bağdâdî’nin Kur’ân ve Sünnete Bağlılığı, Tevhîd Konusunda Aklın Yetersizliğine Dâir Görüş ve Düşünceleri”. İslam Medeniyetinin Kurucu Unsurları: Kur’ân-Sünnet-Akıl I (2023), 315-330.
• Akdağ, Eyyup. “Sûfî İlminde Hakikî Tevhid ve Hakikî Kulluğun İfadesi: Cem’ ve Tefrika (Fark) Kavramları = Definitions of True Monotheism and Real Servitude in the Sufi Thought: The Concepts of Cem’ (Combining) and Tefrika (Differantation)”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXVI/44 (2020), 201-224.
• Ansari, Muhammad Abdul Haq. “Tek Fâil Doktrini: Cüneyd’in Tevhid Görüşü = The Doctrine of One Actor: Junayd’s View of Unity (Tawhīd)”. çev. Muhammed Bedirhan. TAED: Tasavvuf Araştırmaları Enstitiüsü Dergisi JISS: Journal of Institute for Sufi Studies II/1 (2023), 85-100.
• Ateş, Süleyman. “Cüneyd-i Bağdâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/119-121. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Ateş, Süleyman. Cüneyd-i Bağdâdî ve Mektupları. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
• Attâr, Ferîdüddîn. Evliya Tezkireleri (Tezkiretü’l-evliyâ). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
• Bayrakcı, Sami. Cüneyd-i Bağdâdî, Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Cüneyd-i Bağdâdî. Resâilü’l-Cüneyd. ed. Ali Hasan Abdülkâdir. İskenderiyye: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1988.
• Çakmaklıoğlu, Muhammet Mustafa. Tasavvuf. Ankara: Bilay Bilimsel Araştırma Yayınları, 1. Basım, 2020.
• Durak, Hüda Nur. “Tasavvufi Düşüncede Tevhid (el-Lüma’ Örneği)”. Temel İslam Bilimleri Öğrenci Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 3 Haziran 2021, 79-85.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-. el-Erbaîn fî usûli’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1439.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-. Feżâilü’l-enâm min resâil-i Hücceti’l-İslâm (Mekâtîb-i Farsî-i Gazzâlî). ed. Abbas İkbal. Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emîr Kebîr, 2. Bs., 1362.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-. İḥyâü ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2005.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-. Kimyâ-yı Saâdet. 2 Cilt. Tahran: Şirket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 9. Basım, 1380.
• Gazzâlî, Ebû Muhammed el-. Mişkâtü’l-envâr ve miṣfâtü’l-esrâr. ed. Abdülaziz İzzeddin Seyrevân. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1407.
• Gökbulut, Süleyman. “Tasavvuf Târihinde Cüneydî Çizgi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi II/36 (2012), 169-200.
• Güzel, Abdurrahim. “Kelam ve Tasavvuf Açısından Tevhid”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2001), 193-209.
• Herevî, Hâce Abdullah. Tasavvufta Yüz Basamak (Menâzilü’s-sâirîn). çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Emin Yayınları, 3. Basım, 2022.
• Hücvîrî, Ali b. Osman. Hakikat Bilgisi (Keşfü’l-mahcûb). İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Basım, 2010.
• Karakoyunluoğlu, Ali. İnsanın Yetkinlik Sevgisi Gazali Düşüncesinde Bilgi ve İktidar. Çizgi Kitabevi, 2023.
• Kartal, Abdullah. Tasavvufun Oluşumu Şeriat-Hakikat İlişkisi. Bursa: Emin Yayınları, 1. Basım, 2015.
• Kelâbâzî, Ahmed b. Muhammed. Doğuş Devrinde Tasavvuf - Taarruf. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 1992.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2009.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. Tasavvuf Nedir? -Uyûnü’l-ecvibe fî fünûni’l-esʾile-. çev. Yüksel Göztepe. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2023.
• Massignon, Louis. Doğuş Devrinde İslâm Tasavvufu. çev. Mehmed Ali Aynî. İstanbul: Ataç Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Mekkî, Ebû Tâlib el-. Kûtü’l-kulûb. ed. Mahmud İbrahim Muhammed er-Ridvanî. 4 Cilt. Kahire: Mektebe Dâru’t-Türâb, 1422.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. ed. Abdülbâkî Muhammed Fuâd. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1412.
• Özbek, Gökhan. Cüneyd-i Bağdâdî’nin Tevhid Anlayışı. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2019.
• Özler, Mevlüt. İslâm Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2005.
• Rahman, Fazlur. İslam. çev. Mehmed Dağ - Mehmet Aydın. Ankara, 12. Basım, 2016.
• Schimmel, Annemarie. İslâm’ın Mistik Boyutları. çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Alfa, 2. Basım, 2020.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lümaʿ. ed. Abdülhalîm Mahmud - Tâhâ Abdülbâkî Sürûr. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse, 1380.
• Sülemî, Muhammed b. Hüseyin. Tabaḳātü’ṣ-ṣûfiyye. ed. Nûreddîn Şüreybe. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1406.
• Tan, Muhammet Nedim. Abdullah Ensârî Herevî’nin Tasavvuf Tarihindeki Yeri ve Sad Meydân’ı. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Tek, Abdurrezzak. Tasavvufî Mertebeler (Hâce Abdullah el-Ensârî el-Herevî Örneği). İstanbul: Ketebe, 1. Basım, 2024.
• Topaloğlu, Bekir. Allah İnancı. İstanbul: İSAM Yayınları, 4. Basım, 2010.
• Trimingham, J. Spencer. The Sufi Orders In Islam. Londra: Oxford University Press, 1971.
• Uludağ, Süleyman. İslâm Düşüncesinin Yapısı (Selef / Kelâm / Tasavvuf / Felsefe). İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2010.
• Ulupınar, Hamide. “İlk Dönem Sûfilerinde Tevhid Anlayışı”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi IX/22 (2008), 235-256.
• Ulupınar, Hamide. “Serî es-Sekatî: Hayatı ve Bazı Tasavvufî Görüşler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVIII/2 (2014), 265-289.