Peygamberlerin İsmeti Çerçevesinde Zelle ve İtâb Meselesi: Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin Kelâmî Yaklaşımları Üzerine Mukayeseli Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 575 - 598 , 31.03.2026

Hacı İsmail Doğan , Abdullah Demir

https://doi.org/10.32711/tiad.1863264

https://izlik.org/JA26MU24SX

Öz

Kelâm literatüründe peygamberlerin ismeti, vahyin eksiksiz ve güvenilir biçimde tebliğ edilmesinin temel dayanağı kabul edilir. Buna karşılık Kur’an’da peygamberlere yönelik uyarı niteliğinde itâb ifadeleri yer alır. Ayrıca “zelle” kavramıyla anılan bazı peygamber fiilleri de bulunur. Bu çerçevede itâb ifadeleri ile zelle fiilleri, ismet sıfatını mahiyetine ilişkin tartışmaları ortaya çıkarmıştır. Peygamberlerin günah işlediklerinin kabul edilmesi, nübüvvet görevleriyle bağdaşmadığı yönünde bir çelişki izlenimi doğurur.  Bu makalede ismet sıfatı kapsamında zelle ve itâb meselelerinin Hanefî-Mâtürîdî mezhebinin iki önemli ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (öl. 333/944) ile Nûreddin es-Sâbûnî  (öl. 580/1184) tarafından nasıl yorumlandığı incelenmektedir. Çalışmada “zelle”, “itâb” ve “efdal olanı terk etme” gibi kavramlar, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi yöntemiyle Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin eserleri merkeze alınarak ele alınmış, metin çözümlemesi ve mukayeseli analiz teknikleriyle tahlil edilmiştir. Her iki âlimin; rivayet tenkidi, semantik çözümleme, Kur’an ve hadislerin anlamsal bütünlüğünü esas alma gibi yöntemler kullanarak muhtemel anlam ihtimallerini sıralayarak görüşlerini temellendirdikleri anlaşılmıştır. Bulgular, Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin peygamberlerin hem beşerî yönlerini kabul edip savunduklarını hem de nübüvvet makamına özgü ilahî destek ve koruma altında bulunduklarını birlikte kabul ettiklerini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Peygamberlik , İsmet , Ebû Mansûr el-Mâtürîdî , Nûreddin es-Sâbûnî , İtâb , Zelle

Etik Beyan

Bu çalışma Dr. Öğr. Üyesi Abdullah Demir danışmanlığında Aralık 2023 tarihinde tamamladığımız “Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile Nûreddin es-Sâbûnî’nin Nübüvvet Anlayışlarının Mukayesesi” isimli doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (Doktora Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas, Türkiye, 2023).

A Compa”rative Evaluation of the Issue of Zamla and Itāb within the Framework of the Prophets’ Infallibility: The Kalām Approaches of Māturīdī and Ṣābūnī

https://izlik.org/JA26MU24SX

Öz

In kalām literature, the infallibility of prophets (ʿiṣma) is regarded as the fundamental basis for the complete and reliable transmission of revelation. However, the Qur’ān contains the iʿtāb expressions (divine peproach) that carry a warning or reproachful tone toward prophets. In addition, there are certain prophetic actions referred to by the concept of zalla. In this context, itāb expressions and zalla-related actions have given rise to debates concerning the nature of the attribute of infallibility. Accepting that prophets may have committed sins creates an impression of inconsistency with their prophetic mission. This article examines how issues of zalla and itāb, within the framework of infallibility, are interpreted by two prominent figures of the Ḥanafī-Māturīdī tradition, Abū Manṣūr al-Māturīdī (d. 333/944) and Nūr al-Dīn al-Ṣābūnī (d. 580/1184). The study analyzes concepts such as “zalla,” “itāb,” and “abandoning what is more virtuous (al-afḍal)” through a qualitative document analysis based on a review of the relevant literature, focusing on the works of al-Māturīdī and al-Sābūnī and employing textual and comparative analysis techniques. It is understood that both scholars grounded their views by employing methods such as the critique of transmitted reports, semantic analysis, and emphasizing the semantic coherence of the Qur’ān and hadiths. The findings show that both al-Māturīdī and al-Sābūnī acknowledged and defended the human nature of prophets, while also affirming that they were under divine support and protection unique to the station of prophethood.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Prophethood , Infallibility of prophets (ʿiṣma) , Abū Manṣūr al-Māturīdī , Nūr al-Dīn al-Ṣābūnī , Divine peproach (iʿtāb) , Zalla (Minor mistakes)

Etik Beyan

This study was prepared based on the doctoral dissertation titled “A Comparison of the Understandings of Prophethood of Abū Manṣūr al-Māturīdī and Nūr al-Dīn al-Ṣābūnī,” which we completed in December 2023 under the supervision of Dr. Lecturer Abdullah Demir. (Doctoral Dissertation, Sivas Cumhuriyet University, Sivas, Türkiye, 2023).

Kaynakça

• Acar, Mahmut. Ehl-i sünnet, Şia ve Mu‘tezile’ye Göre Peygamberlerin İsmeti. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Acar, Mahmut. Bütün Yönleriyle Ehl-i sünnet, Şia ve Mu‘tezile’ye Göre Peygamberlerin İsmeti. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2022.
• Âmidî, Seyfeddin. Ebkâru’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed el-Mehdî. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki'l-Kavmiyye, 1424/2004.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr. et-Temhîd. Beyrut: Müessesetü’l-Kutub es-Sekâfiyye, 1987.
• Bulut, Mehmet. “İsmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/134-136. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Can, Mustafa. Mâtürîdî’ye Kadar Nübüvvete Karşı Çıkanlar ve Mâtürîdî’de Nübüvvet Anlayışı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
• Cüveynî, İmamü’l-Harameyn. el-İrşâd. thk. Muhammed Yusuf Musa - Ali Abdulmun‘im Abdulhamid. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1950.
• Demir, Abdullah. Ebû İshâk es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi. İstanbul: İSAM yayınları, 2018.
• Doğan, Hacı İsmail. Ebû Mansur el-Mâtürîdî’den Nûreddin es-Sâbûnî’ye Peygamberlik Anlayışı. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2024.
• Doğan, Hacı İsmail. “Mâtürîdî Kelâmcısı Nûreddin es-Sâbûnî’ye Göre Peygamberlerin Sıfatları”. Tetkik 6 (Eylül 2024), 139-163. https://doi.org/10.55709/tetkik.1489506
• Doğan, Mehmet Zeki. “Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Muhammed Dışındaki Peygamberlere Yapılan Uyarıların Analizi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2021), 102-135. https://doi.org/10.32950/rteuifd.908039
• Ebû Hanîfe. el-Âlim ve’l-Müteallim. nşr. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1949.
• Ebû Hanîfe. İmam-ı A’zâm’ın Beş Eseri (el-Fıkhu’l-Ekber). çev. Mustafa Öz. İstanbul: Kalem Yayıncılık, 1981.
• Eş’arî, Ebü’l-Hasan. İlk Dönem İslam Mezhepleri. çev. Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddin Muhammed. el-Kâmûsü’l-Muḥît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
• Gazzâlî, Ebû Hamid. el-İktisâd fi’l-İ‘tikād. Beyrut: Dârü’l-Âfâk, 1998.
• Günaydın, Fatma. Mâtürîdî’nin Kelâm Sisteminde Peygamberlerin İsmeti. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Hasan, Ahmad. “The Concept of Infallibility in Islam”. Islamic Studies 11/1 (1972), 1-11. http://www.jstor.org/stable/20833049
• İbn Manzûr. Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Daru’s-Sadr, 1414.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdülbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 3. Basım, 2012.
• Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî. Mısır: Vezâretü's-Sakâfe ve'l-İrşâd al-Kûmî, 1962.
• Kanan, Orhan. Kur’an’da Peygamberlerin İsmeti ile Alakalı Kelimelerin Semantik Tahlili. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Kasapoğlu, Abdurrahman. “Kur’an’ı Anlamada Semantik Yöntem”. Hikmet Yurdu 6/11 (2013), 105-178.
• Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîlerin Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
• Köksal, Emre. İlk Dönem Kelamında Nübüvvet Tartışmaları-Sünnî ve Mu‘tezilî Yaklaşımlar Bağlamında-. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2003.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vilâtü’l-Kur’an Tercümesi. ed. Yûsuf Şevki Yavuz. 17 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
• Okumuş, Mesut. “Kelâm-ı İlâhi Oluşunun Kanıtı Olarak Hz. Peygamber’e Yönelik Uyarı ve Tehditler”. İslâmî İlimler Dergisi 1/1 (Bahar 2006), 27-49. https://izlik.org/JA32HU46YK
• Özdemir, Ahmet. “Fahreddin Râzî’de Peygamberlerin İsmeti Meselesi”. Turkish Studies 13/9 (2018), 195-212. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13366
• Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 6. Basım, 2017.
• Râzî, Fahreddin. Peygamberlerin Masumiyeti. çev. Hasan Fehmi Ulus. İstanbul: İlim Yayınları, 1986.
• Râzî, Fahreddin. Kelama Giriş. çev. Hüseyin Atay. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
• Râzî, Fahreddin. Tefsir-i Kebir (Mefâtîhu’l-gayb). ed. Ahmet Hikmet Ünalmış. 23 Cilt. Ankara: Akçağ Yayınları, 1989.
• Sâbûnî, Nûreddin. el-Müntekā min ismeti’l-enbiyâ. thk. Mehmet Bulut. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2014/1435.
• Sâbûnî, Nûreddin. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Aruçi. İstanbul: İSAM Yayınları, 1435/2014.
• Sâbûnî, Nûreddin. Mâtürîdîyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 18. Basım, 2020.
• Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber’in Bazı Nitelikleri Açısından Kur’ân-ı Kerîm’de Kendisini Uyaran Âyetlerin Analizi”. İslami Araştırmalar Dergisi 15/3 (2002) 435-466.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Kelâmcıların İsmet Anlayışının Kur’an Açısından Değerlendirilmesi”. Dinî Araştırmalar 3/8 (2000), 163-188. https://izlik.org/JA28CT56RE
• Soysaldı, Hacı Mehmet. “Kur’an’ı Doğru Anlamada Semantik Metodun Önemi”. Kur’an ve Dil Dilbilim ve Hermenötik- Sempozyumu. 31-50. Erzurum: Bakanlar Matbaası, 2001.
• Tay, Mesut. “Abese Suresi Bağlamında Hz. Peygamber’e Yöneltilen ‘İtâb’ Ayetleri”. Bitlis İslamiyat Dergisi 3/2 (Aralık 2021), 50-64. https://doi.org/10.53442/bider.vi.1026043
• Teftâzânî, Sa‘deddin. Şerhü’l-Akâid. çev. Talha Hakan Alp. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2017.
• Turan, Abdülbaki. “Kur’ân-ı Kerim’deki İtâb Âyetleri.” Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (1990), 57-75. https://izlik.org/JA66BW32XA
• Türkçe Kur’an Mealleri. “A’râf 7/150”. Erişim 13 Ocak 2026. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=7&ayet=150
• Ünverdi, Mustafa “Hz. Peygamber’in Ayrıcalıklı Yönlerinin Tevarüs Etmesinin İmkânı (İsmet Sıfatı Örneği)”. KADER Kelâm Araştırmaları Dergisi 13/1 (2015), 373-409. https://doi.org/10.18317/kader.07813
• Yıldırım, Zeki. “Kur’an’da Peygamberlerin İsmet Sıfatı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2003), 81-112. https://izlik.org/JA69MJ94TD
• Yurdagür, Metin. “Haşviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/426-427. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Zebîdî, Murtazâ. Tâcü’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. Kuveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâʾ, 1965.