Al-Muhasibi's Definition of Reason in Terms of its Relation to his Understanding of Language, Being, and Morality

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 599 - 618 , 31.03.2026

Muhammed Nur Kaplan

https://doi.org/10.32711/tiad.1871550

https://izlik.org/JA45FF56JE

Öz

This article holistically examines Al-Muhasibi’s definitions of intellect from the perspectives of language, existence, and ethics. It systematically addresses the linguistic usage of intellect, its place in the ontological hierarchy, and its relationship with moral actions. Al-Muhasibi posits that while moral vices impair intellectual function and the calculation of well-being (maslahat), virtues like humility and patience ensure the correct use of reason, shaping various levels of intellect and knowledge. Expanding on literature primarily focused on the intellect-ethics relationship, this study incorporates linguistic and ontological dimensions to clarify Al-Muhasibi’s conception of humanity and society. Consequently, the research reveals how the hierarchy of existence reflects on the intellect and how individual virtues influence social structure. In doing so, it documents the dynamic link between individual morality and social order, grounded in its historical and intellectual foundations.

Anahtar Kelimeler

Sufism , al-Muhasibi , Being , Reason , Instinct , Understanding , Insight.

Dil, Varlık ve Ahlak Anlayışıyla İlişkisi Bakımından Muhâsibî’nin Akıl Tanımı

https://izlik.org/JA45FF56JE

Öz

Bu makale, Muhâsibî’nin akıl tanımlarını dil, varlık ve ahlak perspektifinden bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, aklın dildeki kullanımı, varlık hiyerarşisindeki yeri ve ahlakî eylemlerle ilişkisi sistematik olarak ele alınmaktadır. Muhâsibî’ye göre ahlakî zaaflar aklın işlevini ve maslahat değerlendirmesini zayıflatırken; tevazu ve sabır gibi erdemler aklın doğru kullanılmasını temin ederek farklı bilgi türlerini ve akıl düzeylerinin ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Literatürdeki sadece akıl-ahlak ilişkisine odaklanan çalışmaları genişleten bu araştırma; dil ve varlık boyutlarını da sürece dahil ederek Muhâsibî’nin insan ve toplum tasavvuruna ışık tutmaktadır. Sonuç olarak çalışma, varlık hiyerarşisinin akla yansımasını, bireysel erdemlerin toplumsal yapı üzerindeki etkisini ve dilin normatif rolünü ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, bireysel ahlak ile toplumsal düzen arasındaki dinamik bağı tarihsel ve düşünsel temelleriyle belgelemektedir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Muhâsibî , Varlık , Akıl , Garize , Fehm , Basiret.

Kaynakça

• Akdoğan, Veysel. Aklın Mahiyeti ve Kur’an’ın Anlaşılması. İstanbul, İşaret Yayınları, 2006.
• Aktulga, Mıhdat. Hâris el-Muhâsibî'de Ahlâk. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Beken, Ahmet. “Aklın Kemâl Yolculuğu: Hâris el-Muhâsibî’de (öl. 243/857) Akıl Terbiyesi”. Marife 22/1 (2022), 19-42. https://doi.org/10.33420/marife.1099545 .
• Erginli, Zafer. İlk Sufilerde Nefs Kavramı-Haris Muhâsibî Örneği. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Demirli, Ekrem. “Aklın Mürebbisi Olarak Ahlâk: Hâris b. Esed el-Muhâsibî’nin ‘Ahlâkla Terbiye Edilen Akıl’ Teorisi Hakkında Değerlendirmeler”. Sabah Ülkesi. 49. https:// www.ekremdemirli.com/yazilar/dergi-yazilari/ (erişim: 14.09.2025).
• Hâris el-Muhâsibî. Şerefu’l-Akl ve Mahiyetihi. Thk. M. A. Ata. Beyrut: Daru’l-Kitabu’l-İlmiye, 1986.
• Hâris el-Muhâsibî. “Kitâbu’t-Tevehhüm”. Hâris el-Muhâsibî, Âdâbü’n-Nüfûs içinde. Thk. Abdülkadir Ahmed Ata. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiye, 1991.
• Hâris el-Muhâsibî. el-Kasd ve’r-Rücû’ İlallah, (el-Vesâyâ). thk. Abdülkadir Ahmed Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986/1406.
• Hâris el-Muhâsibî. Hakk’ı Arayanlara Nasihatler. Çev. Muhammed Coşkun, 2. bs. İstanbul: İlkharf Yayınevi, 2012.
• Hâris el-Muhâsibî. el-Akl ve Fehmu’l-Kur’an. Thk. Hüseyin Kuvvetli. Beyrut: Daru’l-fikr, 1971.
• Hâris el-Muhâsibî. Nefsin Terbiyesi. Çev. M. Zahit Tiryaki. İstanbul: Hayy Kitap, 2014.
• Hâris el-Muhâsibî. Er-Riâye li-Hukukillah. Çev. Şahin Filiz-Hülya Küçük. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
• el-Hucvîrî, Ebü’l-Hasen Ali b. Osman. el-Hucvîrî, Keşfü’l-mahcûb, Çev. Mahmud Ahmed Mâzî Ebu’l-Azâim, Dâru’t-Turâsi’l-Arabî, Kahire t.s.
• el-Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed b. İshak. et-Taarruf li mezhebi ehli’t-tasavvuf, Haz. Ahmed Şemsüddin, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrût 2001.
• el-Kuşeyrî, Abdülkerim. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, Tahk. Marûf Zerîk, Ali Abdülhamid el-Baltacî, Dâru’l-Cîl, Beyrût 1990.
• Işık, Mustafa, "Hâris b. Esed el-Muhâsibî’nin Bilgi Anlayışı ve Akıl Yürütme Yöntemleri", Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVI / 1, (2012), 345-373.
• Picken. Gavin, , "Ibn Hanbal and al-Muhasibi: A Study of Early Conflicting Scholarly Methodologies." Arabica 55, no. 3/4 (2008): 337-361.
• Rağıb el-İsfehani. el-Müfredât fi Garibi’l-Kur’an. Beyrut: Matbaatü’t-Tekaddüm, 1972.
• Soğukoğlu, Fehmi. “Kelâm ve Tasavvuf’ta Aklın Tasnifi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Haziran 2020), 513-540.
• et-Tûsî, Ebu’n-Nasr Abdullah b. Ali es-Serrâc. el-Luma‘ fî târîhi’t-tasavvufi’l-İslâmî, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyyei, Beyrût 2007.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. II/242-246. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Havâtır”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. XVI/523-526. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. II/242-246. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Yıldız, Mustafa. “Gazzâlî’ye Göre Akıl ve Dinî Bilgi Kaynağı Olarak Aklın Önemi”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 3/4 (2014), 14-28.
• Yıldız, Mustafa. “Gazzâli ve David Hume Bilgi Kuramlarında Dinî Bilginin İmkânı”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 4/4 (2015), 12-36.
• Erginli, Zafer. “Muhâsibî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/13-16. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Van Ess, Josef. "The Beginnings of Islamic Theology". The Cultural Context of Medieval Learning. Ed. J. E. Murdoch - E. D. Sylla. Dordrecht, (1975), 87-111.