Hâricîlerin Hadisleri Kur’an’a Arzı Yaklaşımına Eleştirel Bir Bakış (İbn Kuteybe ed-Dîneverî Örneği)

The majority of scholars have established clear criteria for the acceptance of hadiths, requiring that narrators possess integrity (ʿadālah) and precision (ḍabṭ), and that reports be free from defects such as interruption, irregularity, and hidden flaws. However, some groups, particularly the Kharijites, propose additional standards. They evaluate hadith authenticity by comparing narrations with the Qur’an and reject any report they perceive as contradictory. This study examines the Kharijite method of presenting hadiths to the Qur’an and the criticisms directed against it by Ibn Qutayba al-Dinawari. It analyzes the Kharijite approach through selected examples and then explores Ibn Qutayba’s critique and his defense of hadith literature in detail.

The aim is to better understand methodological disagreements in Islamic intellectual history, particularly regarding claims that some authentic hadiths contradict the Qur’an, and to explain the reasons behind these differences while addressing the apparent contradiction between the two approaches.

Hadislerin kabulünde çoğunluk, râvilerin adalet ve zabt sahibi olmasını ve rivayetlerin illet, şâz ve inkıtâ‘ gibi kusurlardan uzak olmasını temel ölçütler olarak benimsemiştir. Bununla birlikte, bu kriterlerin dışında farklı yaklaşımlar geliştiren ekoller de vardır. Bu ekollerden biri olan Hâricîler, hadislerin doğruluğunu belirlemede rivayetleri Kur’an’a arz etme yöntemini esas almışlardır. Onlara göre bir hadis Kur’an ile çelişiyorsa kabul edilmemelidir. Bu çalışma, Hâricîler’in söz konusu yöntemini ve bu yaklaşıma İbn Kuteybe ed-Dîneverî tarafından yöneltilen eleştirileri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle Hâricî yaklaşım, somut hadis örnekleri üzerinden ele alınacak; ardından İbn Kuteybe’nin bu yönteme karşı geliştirdiği eleştiriler analiz edilecektir. Çalışmanın temel amacı, İslam düşünce tarihinde hadislerin değerlendirilmesi bağlamında ortaya çıkan görüş ayrılıklarının nedenlerini ortaya koymaktır. Özellikle sahih kabul edilen bazı hadislerin Kur’an ile çeliştiği iddiası, önemli bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Bu bağlamda, farklı yorum biçimleri, bağlamdan kopuk yaklaşımlar ve yöntemsel ayrılıklar değerlendirilerek iki yaklaşım arasındaki ihtilafın sebepleri açıklanmaya çalışılacaktır.